Horrelpoot
(eerste gesprek tussen Marlouw en Koert)


“Koert? Dis ek, Marlouw. Dis jou neef, man,” praat ek uit die vuis, ek sal enigiets sê net om van hierdie angstigheid ontslae te raak. “Jy’t geen idee wat ek moes deurmaak om by jou te kom nie,” trek ek los. “Ek weet nie wat jou planne is nie, maar soos ek hier staan, is ek omtrent op my laaste, man.”
Iemand staan dadelik van die bed af op, loop tot by die punt van die gordyn en pluk dit opsy. Dis Esmie met ’n oopgesnyde blik Heinz baked beans in haar hand. “Shut up. Hy weet dis jy. Wait your turn. Ek het mos vir jou gesê hy sal met jou praat sodra hy gereed is.”
“Reg waarvoor, Esmie?”
Sy pluk haar kop weg en roep na een van die skaduwees binnekant: ‘Yizoshaya le ndoda ingathi indawo yayo ayiyazi. Kom karnuffel bietjie hierdie man, hy ken nie sy plek nie. He’s far too white.”
“Oukei,” ek sal wag. Too white. Nie gedink Esmie sal die uitdrukking ken nie. “Ek verstaan,” sê ek. “Julle wagte hoef my nie weer vas te hou nie. Hoekom behandel julle my so stief? As ek net bietjie water kan kry, asseblief, Esmie?”
“What?”
“Wat doen hy? Is hy siek? Ek ruik Deep Heat.”
“Hy is besig om Mario-kart te speel en hy sal met niemand praat totdat hy klaar is nie. Hy moet eers sy punte behaal.”
“Mario-kart?” Maar Esmie Phumzile het haar kop teruggetrek en die lapgordyn hang weer op sy plek.
Ek bly geduldig op my plek staan en sweet. My blaas is brandend vol. Rondtrap, rondtrap. Ek roer nie totdat ek hom gesien het nie. Dors pak my weer beet asof ek in ’n nagmerrie beland het. Ek ís in een. Dis vrees, dis hy in sy volle gedaante. Voor my dans die skaduwees van die mense wat met Koert doenig is. ’n Arm, ’n torso, die beweging van ’n liggaam van links na regs – dit lyk asof daar vier mense in die afgeskorte vertrek is, een op die bed.
“Wat ist es met maaine bradder?” roep die een op die bed. Dis Koert, dis hy. ‘Maaine Onkel hast announced himself virre official visit.” Die stem van ’n vertraagde.
“Ytskei julle shysters, yt Koert se site,” beveel die stem. Dit ís Koert, maar met ’n mond vol pap, sy woorde vermink en kinderlik. “Du auch, miss Esmie,” sê die stem. Die skaduwees verdwyn agtertoe totdat ek hulle nie meer kan uitmaak nie. Hulle gebruik die deur wat vanaf Pappie se garage na die vleiskamer gelei het. Daar sluit die deur nou dig.
Dors, brandblaas. Terwyl ek angstig wag, stoot daar ’n gloed na bo waarvan ek naar wil word. My keel is vol, hier kan ek mos nou nie staan en opgooi nie.
“Waar’s die Mensch wat my gekom uitsniff het? Step in site, bradder of my swister.”
Ek trek self die gordyn weg. Op die bed sit die gestalte van kop tot tone met kombers toegedraai.
“Koert?”
Daar is ’n beroering. Langsaam draai die mens in die kombers na my toe, ’n los punt wat dig teen die lewende massa is, vibreer. Sou hy vir die bekendheid van my stem geskrik het?
Die wese binne die kombersomhulsel draai nog verder om en daar klink ’n steun op. ’n Geweldige, witvet arm kom te voorskyn en gryp na die kombers, maar dit gly net verder af. ’n Siklopiese hoof wat uit die stomp van ’n nek na bowe groei word ontbloot. Wat daar van die oë en neus en mond oorgebly het, is met deurskynende wit walle en bulte toegestoot.
“Koert, is dit jy?” prewel ek en sak stom inmekaar by die aanskoue van hierdie koninglarwe. “Koert, dit kan tog nie?” buig ek voor die massiewe, die meester der meesters.
Die geweldige pof van ’n hand gryp verder na kombers, wol kom los en bly aan sy uitgegroeide naels steek, ’n klos by die hoek van sy mond, dan gly die kombers verder af en bondel saam totdat net een been en voet nog bedek bly. Ek kyk op, verskrik, en keer met my hande, my mond val oop.
Die vlees van alle vlese verrys daar voor my, dis die vlees wat vet geword en vermeerder en aangeswel het tot hierdie wanstaltige kolos van allemensige deeg met ligpienk kwabbe wat by die sye aflawa. Die reusagtige rondinge van die skouer, die beesblaaie wat tril en skyn met afskeidings van vetterigheid, die tweelinghange van die tiete, die bieliemaag wat dein en by die naeltjie tot barstens toe span.
Ek kom op en hink versigtig uit die ligkring sodat hy minder van my uitdrukking kan sien, ek durf hom nie vertoorn nie.
“Kyk-da, kyk-da, kyk-da,” skreeu hy toe hy merk hoe ek retireer. “O, julle zein rotte, almal van julle. Stryt from tha sewerage. What to ekspek? Whooz gonna blym me for comin’ to this hell hole? Ter plase waren nog etwas, some’pin to salvage, but, but by julle zein zero possibilities. Youz are all too far gone. Middleclassy kakkerasie, ieder van julle. Mammie sip haar cappuchino-kies. Mammie dra bling bling sandale-kies. En Pappie isse hoer vir sy jop. An whaz left for Koert, ietsie? Eintlik fokkol-hol.”
Die twee opgepofte balle van sy hande bons op sy bobeengewelwe soos hy sy woorde beklemtoon. Hy roei na die stuk kombers wat onder om die regterkuit en -voet toevou, skynbaar om dit so bedek te hou, maar kan nie bykom nie. “Nothin’ remyn te hierso, nothin’ left to salvage. Alle hoop in sy malle moer, dan ni?”
Ek bewe so groot soos ek is. Fisiese naarheid en psigologiese walging. Hier is die beliggaming van die vrees van al ons voorgeslagte. Die vrees dat die man met die mes by die bed van die voorvader die oorhand sal kry en dat daar niks van ons gaan oorbly nie: hier is dit nou, die niks, in groot maat. ’n Misbaksel wat net ’n spoegie van die oorspronklike taal behou het. Maar dis nie die man met die mes wat as vader van die misbaksel instaan nie – dis onsself. Uit ons lendene het hy voortgekom. Dít sou Pappie nie verstaan nie.
Kragtig stoot die stem uit die liggaam: “Hast du gehören wat Koert vir jou tune? Lat hie-zo ook niks geremyn het? So why bradder, why did you cum, vir wat plaag jy vir my? Wat izzit wat jy yt my wil hap, maaine bradder?” Aanhoudend verander hy die toon van sy stem, dan is hy pruilmond, dan kras, ’n bulperd.
Nou spu hy: “Cum styt to tha point ‘cos I’m a waitin’ not much longer vir al julle-se kak.”
“Koert, jou ma het my gestuur. Dit was vir my ’n helse opoffering om hiernatoe te kom. Dink jy ek wóú kom? Weet jy hoe lank is ek al hier?”
“Wacht, wacht, wacht,” hy hys sy arm na bo en maak ’n immense gebaar: “Not one snot makes sacrifices for me, maaine bradder. I am the one who does the sacrifices ’round here, rite? Vandat ek hier gearrive het, het ek hierrie specimens innie meddle of nowhere eine Leben gegeben. For them I brought in the music, music from das Welt, for them the DVD’s, an’ we watched it nite afta nite maaine bradder. Terminator en Rambo en romance shit so tha’ there can be love oral over. So much, too much. I waz the one tha bought the Bells an tha Jack Daniels. Dink jy vir a instant enige van hierrie wretched specimens het al Bells geproe? Huh, huh, huh?” die torso hef homself na bowe, verdubbel en hel vooroor, sy skaduwee gooi tot voor my.
“Sag mir, izzit eintlik human om jouself dwarsdeur hierrie miserable life te propel sonner om ooit a taste of Bells te sample? Ek’t einer nach dem andern vir hulle laat kom en my vingerdop innie Bells geplunge en hulle laat proe. Met Bells gebaptize, bradder. Goud innie gorrels. Do youz realize was ich op hierrie Platz alles gemanage het?” Die inspanning van die monoloog laat sweet in watervalle by die kwabbe afgly.
“Koert, jou ma is siek van bekommernis oor jou. Weet jy dan nie daarvan nie? Kan jy jou indink hoe sy moet voel. Dit gaan nie meer goed met haar gesondheid nie. Jy weet hoe lief sy jou het. Jy’s haar enigste kind, man.”
“Mammie het gestop om maaine credit card te load. Rite? Rite! Love is reality, bradder. As jy dit nie experience, waaz de charitie nou, mevrou? Do youz realize hoeveel skapies ek op hierrie plaas laat graze het, do you realize hoeveel skapies ekke virrie town enne districts en die global province laat gekry gehet het. Vlys virrie volk. Rite? Rite! Wij hebben gedansen enne gecelebrate op hierrie Platzie. Bells het geloop like stroop. Ekke’t vir hulle Mario-kart geshow, en ons het gegame. Dink jy een van hulle ken vir Mario en Luigi to the day dat ek vir hulle daarmee lat gerace het? Toe wil hulle mos nie briek nie, hulle game an game tot hulle sat in die breins waren. Headman het my gat blink gelek. Tot vir hom ’n miniature moestassie gecultivate dat hy Mario kan geresemble het. Basop, vermaan ek die modderfokker. Van lag kom skyt. Nou’t sy ouma-love hom gat in Kopf getune. Ouma-love blame die uwe vir al hulle gemorsery. Koert het geword die bête noire. Ouma-love wil hom mos hiervandaan afskop. Maar die mense sal besluit. Ha, my bradder, die mense shine en hulle harte klop vir hulle-se Koert. Ekke’t vir hulle poetry gedeliver, alles. Ek het access tot dollars, tot Mario-kart, tot wisdom. Hulle het soos in wat?” Die oë loer oor die oogbanke om seker te maak dat die kombers nog die kuit en voet toemaak. Hy wil volstrek nie hê ek moet sien wat onder daardie stuk kombers aangaan nie.
“Troops of ’em kom na hierrie Platz, bradder. Hulle hail van Maitland en Aliwal Town en East London en Blomfonspuitfontein en een keer even vanne Emirates af. Only difference was dat dem bradderkies van die Emirates iets genuines valuables vir Koert de Konink gepresent het, beautiful ringe wat ek net so vir Esmie Phumzile gegaben het. Anner specimens kom ok, maar met hulle-se pathetic morsels: seriously underfed chicken like rubber en pieces of carved wood en kraanvogel fedders apparently oh so scarce, goed het ammal uitgedof. Do ya’ kno’ what I mean? Ammal bring hulle-se gifts, shit ofte snot. Hulle kom ammal for a slukkie Bells en hulle vlysie van hierrie man af. This here Koert Spies. Sing vir de Konink en hulle sing. Dans vir de Konink en hulle dans lat dit kak. Lees vir de Konyn ietsie ag toe, watsenaam, hulle kan nie lees nie. O, gonnapiet.
“Vir die vroue en meisjes gee ek ekstra aid want hulle is besig om uitgestorwe te raak. Ekstra loose coins as ek het, ekstra vlys lat ek hulle kry en wegdra in plastic bags. Most are on last legs. Klaar. Let them enjoy a piece of skapie for ol’ times. Do ya realize tha’, maaine bradderkie? Het meisjes en vroukies izzie eerstes wat vannie virus omkap en wie gaan virrie future bear, wie gannie nation help multiply? Nou’s Esmie auch krank. Skittery. Anyway, ek het die mense gehad, gekry wat queues staan net hieso bytekant Koert se quarters. Innie bitch vanne son wag hulle handjies tesame vir ’n skeppie aid. En ek skep op, lat ek myself mos dink aan my oorledene ouma upright at Sunday lunch. En ek slaap nimmer. Day in and day out is ek busyman, oh man. Mensewesens staan agter my, mensewesens crowd voor my, diekant, daaikant staan hulle. Skapies, the lot of them. I confirm, dis die waar.
“Eendag question ek mos vir Pilot, question ek vir November, question ek vir Headman, question ek vir die majitas oppie boerdery. Maaine bradderkies, says I-ze to youz: hoe lykkit met die skapies saam? Julle ken mos van. Wa’ loop hulle, wa’ graze hulle, wa’s hulle bybies? Is julle entire life dan nie met die diertjies besig, of lieg ek nou? Tell Koert, bradderkies, terwyl ek so my gatvelle af council, kyk julle mos mooi na my skapies? Hoe izzit met hulle algar? Nee, reply word ge-withhold. Thula forever, amen.
“Oukei, says I, ’cos I know die mense insides outside. Kom ons maak eers a Bells. Esmie sy skink doppies all around. Gold, only the best. Tongen kwamen los. Ekke rikketik-tik op hulle Köpfe: bradders, waar’s Koertse skapies? Is hulle oukei? Is hulle in condition? Is hulle blakend? Kry hulle bybies? Twins? Even triplets? Kyk julle specially na die madder ewes wat triplets moet tietie gee?
“Toe notice ek hulle slaat skierlik ’n blank. Ek notice mos nou skrik hulle hulle stuipe los. Hulle het paartie gehou, maaine bradders, hulle het silky shirts en shiny boxer shorts lat order, televisions galore, music systems, al sulke classy consumer shit toe daar nog power lines was wat geoperate het het, toe daar nog dollars uit de hand des herens gerinkel het, our father Koert who art on Ouplaas.
“Take notice, Koert: daas nou nie ter sprake van ’n poets nie, daas max attention nodig, realize ek op hierrie Platz of yours Koert-truly. Our skapies is geneglect, hulle daal af na den doderyk sos teen a foefieslide. Daar’s nie genoeg bybies om mee te replenish, die flocks are a dyin’ an a dwindlin’. Ek skreeu op hulle tot hulle proppe in hulle-se ore instop an’ I realize I have sinned. Forgive mich, maaine bradderkies. Esmie Phumzile cum an’ lick-lack paddy-wack my wounds. Ekke sink. Ekke stink,” hy skep asem.
“November an Headman on the double kommen sie an. Bliksems! Hulle-se is die main manne wat die skapies soos hulle-se eie childrens ken. Du wist bradderchen, November ist maaine man wat mos vir jou kan sê, hierrie bybie-lammie hoort by daardie ewe-mother, daai twee bybies, waar’s hulle ma? O, daar staan sy, die ewe-mother met die pathetic uierkie, sy gaan nie daai tweelinkie van haar grootgekry not a damn. Kort Milch. Nou kyk November maaine man, hy kyk rond, sy scheme het hy reeds uitgescheme het. Kyk daar’s die ewe-mother wat haar bybie-lammie geverloren hebbe. Nou bevoel hy in sy broekies: waar’z maaine pocketknife? Hy slag die vel van daai gedode lammie-bybie af en trek dit beautiful soos ’n klyn jacketjie oor een van die tweeling bybie-lammies en gee vir die ewe-mother wat se lammie gedood het haar lammie terug. Sy sniff en snotter haar lammie has been resurrected from the dead. Miracles op Ouplaas. Nou jaag November maaine man die ewe-madder met die pathetic uierkie en haar een bybie-lammie die side toe. Die ewe-madder soek nog so biekie: where’s my otha child? But after some while gee sy op nes almal op hierrie pozzie. Dis November vir jou. Rite? Rite!
“Hieso, check the master in sy oë, sê ekke vir November, ampers begin ekke weer shout. Ek notice hoe die man recoil, ander pad toe glinster. Wil zero met Koert Spies mix as hy so scream an’ shout. Kyk-da, kyk-da, kyk-da. I know themmens, zwei Jahren op hierrie boerdery van my en ek kan hulle soos nursery rhymes opsê. Dop Bells all ’round. Nou voel hulle mos opgecharge. Oukei, tactics, plan of action.
“Hierrie skapies is die mense se livelihood, bradders. As hulle moer toe onderweg blyk te wesen, gaat wij samen met hulle moer toe ook. Daar’s hy. An inkling of understandin’ is dawning. Responsibility for tha day of today, die het my bradders, read me never wrong, November het responsibility vir today. But now he has to put his Kopf around tomorrow, an’ tha week afta, and the week afta the week, an’ the month afta tha’ month. An’ that’s the Achilles spot of November, maaine bradder. But now the understandin’ has dawned, an I celebrate. Nog a dop Bells all round. Wat is julle-se needs, maaine bradderkies? Hoe salvage ons wat geremyn het of the flock?
“Net een dous enne de skapies is weer oukei, announce November, chip Headman ook in, klyn stoepkakker. In agreements. Nou’s daarso net de eine kleine dingske wat hulle nog kort: dollars. Hulle need dollars virrie dous om by my skapies se bekke af te inject. Hulle need dollars virrie supplies of all sorts, dollars an dollars, want die skapies moet ekstra feed kry. Daar is ’n everlastin’ drought, dink ek wat Koert Spies is. Miskien die skapies had to fatten themselves op klippers en stoffe? No ways, bradder. Too much short supply, repport November. Too much, we need everythin’, repport Headman. Ekke belief him an ekke don’t belief them. But I pick maaine first choice, ekke belief hulle. Ek wil hulle aid lat kry het. Ek wil hulle supplies lat kry, future tense, get my drift? Supplies cost bucks.
“En dawn the day dat ek met Mammietjie connect en vra vir ’n advance op die heer Koert Spies his credit card because of maain supplies were low an’ ya know wha’ she proceed to do? Mammie spit my yt haar mond yt. Slang se gif. Uh-hu, gaat my nie help. Mevrou Spies clip hare handbag potdig. En toe, wat toe? Nou spoel jy hier in my quarters like a piece of vomit en big mouth grootseun met love an charity van seine Mammie. Whadda ya ekspek me? Just because maaine Onkel is kamtig family ekspek de Onkel favours. Ek ken julle wat hail van doer oender, ek wis hoe julle loop en hoe julle sit en hoe julle vir julle misbehave. Snakes an adders.”
“Verstaan my goed, ek wil nie inmeng met jou lewe nie, Koert. Vir my onthalwe kan jy maak wat jy wil. Maar Heleen het my aangesê, my gesmeek om jou te kom soek. Ek het gekom ter wille van haar. En jou.”
Ek lieg, ek lieg. En ek weet dat Koert niks mis nie, nie hierdie vals noot nie, g’n niks nie. Koert Spies was binne twee jaar hoofraadgewer, mensekenner, leier van die underdog, entertainer, naaier, opperbevryder op hierdie ondermaanse. Om hom te belieg is om hom te beledig.
In die lamplig sien ek hoe die nekvet opdruk en sy ore, die ore waaroor Heleen so gaande is, vasklamp en dubbel vou. Soos ’n aardbewing ’n berg kan roer, kom daar vanaf diep binne die groteske lyf ’n beweging: sy boarms gaan aan ’t trille, die binnebande vetkoek om sy middel begin vibreer en puisies stulp oral.
Ek is te stom om enigiets verder uit te kry. Ek vrees, hoop byna, vir beroerte.
“Al julle hipokriete united, opge-gang teen my. Dink jy vir a oomblik ich bin Mashugana?” bulder hy.
Agter ons hoor ek hoe sy getroues in Pappie se ou vleiskamer – wat vang hulle daar aan, saag hulle ’n skaap op? – nou vanweë sy stem wat luid opklink, in beroering kom.
“Jy oukei, Koert?” roep Pilot.
“Shaddap,” gil hy woedend. “Stay put, deine Schweine!”
Weens die trillinge en vibrasies wat deur die bielie trek, begin die regtervoet en kuit, tot nou die laaste ledemate wat met die kombers bedek was, uitsteek. En vir die eerste keer sien ek die kuit en voet, ’n enorme suil vleis wat met rolle verbande toegedraai en met doekspelde vasgesteek is, byna ’n kunswerk. Onmiddellik merk hy waarna ek staar. Hy gaan my nog vrek maak, daar’s g’n twyfel meer daaraan nie.
“Staan. Ek kannie meer nie staan nie!” verras hy my met sy bekentenis. Hy is my een voor. Ek gaan dus nie weet wanneer die aanval kom nie. Alles is waarskynlik reeds fyn beplan. Ek sidder.
Dit lyk of hy met sy hand teen sy kuit wil klap, of hy probeer reik na die verbinde stomp, maar van die inspanning begin sy liggaam onwillekeurig vibreer. Tussen die poffers van sy wange verskyn daar ’n grimas, sy lippe pers opmekaar, verslap en val oop om die siek swelsel van sy tong. ’n Straal spoeg skiet na vore.
“Lag jou whiskers af, maaine bradder. Van lag kom skyt, sien jy wat ek nog kan ge-remember kry. Julle-se taal wat julle so geshape en gedress en opgeprop het. Vir wat? Eintlik vir niks. Snot bradder of maain, laat Koert Spies vir jou truth-say: ek is hy, ek is die taal, die volk, ekke is julle-se fear, das Ende des Lebens, die een wat die laaste skyt, die very heart of darkness wat ge-remyn het. Ek is hy wat jy gekom uitsniff het. You’re lookin’ fo’ the man,” sing hy in ’n sopraanstem, nogal mooi, trane loop en dam teen die oogbanke, die water kan daar nie uit nie.
“Hieso,” en hy wys obseen tussen sy bene na iets onder die dubbelbed. “Bells. Ek moet dit begin hide, dis nie meer soos in days gone by van plenty nie. Die mense het reeds begin forces gather teen Konink Koert, ik wis ’it, ekke’s nie stupit nie. No one can hide nothin’ van Koert Spies. Kom hieso, Schmuck, kom haal die Flasche vir ons yt. Of is jy ook bang vir my alsof ek tot a animal gedigressed het?”
Ek buk vinnig tussen sy bene in om die bottel whiskey daar uit te krap, tussen die dampende hitte, binne die geil sweet en galsterige kosoorblyfsels in die voue – om net in hemelsnaam klaar en gedaan daarmee te kry. Onder die bed in, my maat, of jy nou wil of nie. Rommel. Wat de hel? Tydskrifte en half oopgeskeurde bokse Heinz baked beans en flitsbatterye, leë whiskeybottels, vleismesse, droë plasse. Aan maaiers dink ek, aan eiers van maaiers wat oopbars en nog nuwe, bybie-maaiers maak – ek kan my gedagtes nie bedwing nie.
Ek bewe soos ek met my elmboë op die vloer druk, agterstewe in die lug. Hier is ek: op my knieë met my wang plat teen die vloer, my rug hol en boude dakwaarts. Weer in die posisie waarmee my reis begin het. Al die pad moes die oom met die mankvoet kom net om dié posisie in te neem voor koning Koert, die een wat sy maag nie meer kan vashou soos hy lag nie. Jirretjie, as hy nou sy lieste magtig toeslaan, versmoor ek net hier. Bid, Marlo’tjie, bid soos jy daar op jou knieë staan.
Nog dampe kom los, ek maak goeters uit, subspesies wat hulle deursigtige lywe agter hulself aansleep. Stadigaan skop ’n verstopping styf teen my verhemelte vas sodat ek na die bottel whiskey onder die bed gryp, orent kom en agtertoe bollemakiesie totdat ek weer in die skadu ver van die lamp kom waar ek hard en ritmies moet asemhaal teen die stank van die nes waarin hierdie mens bly.
“Kyk-da, kyk-da, kyk-da, cool it or I’ll cool it fo’ you, bradder, on your behalf. Wil jy lat ek jou lat afkoel? I’ve got my methods, het ekke. Tha’ power an’ the glory. Tell me, bradder, het jy gekom of wil jy voertsek? You tell how me want to treat you. Anners issit mos CWOT.”
Complete waste of time. Sy SMS-jargon onthou hy nog. ’n Taal wat myle weg van dié hool gebruik word, ek kan hom beswaarlik nog daarmee assosieer – probeer ek so helder bly as wat ek kan, sluk die naarheid weg, skroef vinnig die bottel in die donkerte oop en vat ’n diep sluk. Koert grawe intussen iets onder sy almagtige boud uit.
“Gimme, gimme,” gil hy en sy stem het uit die papperasie losgekom en ’n skril, kirrende vlermuis geword. Hy gryp die bottel whiskey uit my hande.
“Shyster, wie’t jou losgekoop, wie’t vir jou stolen bakkie betaal sodat jy nie innie sacred halls of prison begrafe word nie? Hier sit hy,” en die vingers trommel dof op die borskas.
“Kan jy Mario-kart? Ekke’t brand new Mario Kart 64. Racing tracks het mos die 3D panels.” En hy probeer weer iets onder sy been uitgrawe. Dis sy Nintendo-masjien. Die ding is nie afgeskakel nie en elke nou en dan ontsnap daar: piep, pip-pip.
“Wat wil jy hê? Wha’ did you cum for, bradder? To blow my breins yt? Kom speel met die uwe se Kopf, het jy hom, het jy?” Goor asem rasper in en uit sy keel. “Dink jy ek wis nie jou-se game, bradder? Ekke’t a zillion games gemanufacture in die country an’ they all fell for them, every single one of ’em.”
“Koert ek wil . . . waar kan ek toilet toe gaan? Was hier dan nie altyd . . .”
“Shaddup over tha past, bradder. Daar’s ni a past en no future hier nie, rite? Rite! Onner-ie bed is deine pisspot.”
Ek draai my gesig weg. Kan nie meer die mens voor my met Heleen en JP se seun in verband bring nie. Die wit biseps wat sy slag met die roeispaan so goed geken het, die jongman tydens ’n stralende Melbourne-middag op die Yarra-rivier. Agter my is die ketting beslis weer om die sekuriteitshek gedraai, die kwartier op slot en grendel geplaas. Hier kom ek in elk geval nie uit nie, ek gee nie meer om wat ek voor hierdie wit afgod kwytraak nie.
“Wat gaan hier aan, Koert? Wat verwag jy dat ek van jou moet dink? Wat het van jou geword, Koert? Wat het van ons geword?”
“You wanna piss or not?” Spoeg dam by sy mond wat hy nog nie weer probeer toemaak het nie.
Ek beweeg g’n fraks nie. My blaas druk, kan nie meer nie.
Ek beweeg effens. Vinnig, sonder om verder te dink, buk ek ’n tweede keer net duskant een van sy stampers en trek die deken op. Dis verby met Koert en dis verby met my, met ons almal, maar wie gee op die oomblik vir die almal om. Dis ek wat in die teenwoordigheid van die kwab myself moet handhaaf, dis ek wat uiteindelik hier moet uitkom – dis al wat ek oor en oor vir myself sê.
“Hier is die pot,” sê ek maar net om iets te sê. Ek trek die ding stadig uit, hy’s reeds halfvol met donkergeel urine, en stap oor na die verste, donkerste hoek. En as ek nou vandag meer pis in my blaas het as wat die pot kan hou, sal dit ook nie saak maak nie.
“Whaaat?” snork hy.
Daar bly net die twee geluide in die vertrek oor: Koert se forse asemhaling en ek wat teen die wand van die pot plienk-splienk. Was nog Ouma se pot gewees dié. Nou’s hy oorloopvol, van die urine spat teen my vashouhand. Ek sit die pot net daar neer en draai om.
Koert het teruggesak en skeef gaan lê, onder sy boud steek die Nintendo-masjien uit. Dáár is die verbinde kuit en voet nou vir my om na te staar. In die vuillig van die lamp sien ek hoe die verband rooi en groen verkleur het. Net bokant is die knie en bobeen sponserig en etterig.
“My question,” brabbel hy. ‘Wat te sê, bradder of maain?” Hy’s nou baie moeg.
“Ek kan nie meer onthou wat jy gevra het nie. Wat praat jy so baie, Koert? Jý skuld my ’n antwoord, weet jy. Hoekom het jy my nou eers hier laat inkom? Jou ma het my gestuur om jou te kom haal, in vadersnaam, Koert, dis al. Ek is om geen ander rede hier nie.” Ek kan nie sy kop agter die berg van sy buik raaksien nie en beweeg nader sodat ek sy oë kan uitmaak.
“How dare you, you spiece of white shit. Koert Spies owe you somethin’? Jou gat is mos volgestuff met jokes,” hy blaas op van sy eie woede. “Fokken skandaal, dis wat jy blyk. Dink jy, dink jý miskien ek’t nooit mighty embarrassment oor jou clubfoot genotice nie. Maaine Onkel se Kopf wat op en af langs yours Koert truly bob as ons saam op die pavement stap, piece of shit oppe stream, shame.”
Hulle’s om my kop, die brommers wat uit die holletjie van Koert se mond na my toe vlie. Hier’s hulle by my. Sweet. Dis die brommers se werk, dié sweet, hulle maak my oorangstig. Ek hoor hulle, kan hulle nie van my af weghou nie. Ek ruik hulle, ja. Onthou net dit, Marlouw, praat ek met myself, die woorde van ’n siek mens het maar min slaankrag.
In ’n ander rat slaat hy oor, sonder waarskuwing, die stem op die tippie van die tone: “How goes it met Mammietjie?” giggel hy.
“Sleg, sy wil hê jy moet terugkom.”
“Die familie mind wat gaan dit aan met de verloren zoon ?”
“Ja, Koert.” Vir die eerste keer voel ek ’n mate van simpatie vir die mens.
“Ek vrek, ekke.” En hy begin hondetjanke maak, die romp ruk, sy pofferhande gryp die kante van die matras vas. Die naels is gehak, kort ’n knip.
“You oraait Koert?” roep Esmie Phumzile uit die vleiskamer.
“Yessum, maain bybie,” snik hy.
“Is daar iets wat ek vir jou kan doen, Koert?”
“Ek’t gangreen, maaine bradder. My voetjie moet hulle vir my kom afsaag. Gangreen, my bradderkie. Ek’t so hard getry om iets virrie mense hier te gewees het. So hard, en hulle’t my efforts ge-minag. My kingdom came and went. Ek sense dit nou, they’re starting to loose respects. Dollars is op, vlys is gedaan. Nintendo se batteries amper flat. Ekke ’t alles vir hulle-se gegee wat ek kan, alles. Esmie support my nog, ek‘t bietjie loose coins wat sy kry. She loves fashion. Maar sy’s op pad yt. Sy’t die virus mos.
“One dark nite het sy gedream van ’n bord kos wat hier by haar gedeliver geword het. Esmie raak so weak van daai dream dat sy next morning glad nie kan op en my brekfis te prepare. Koert se brekfis. Koert is upset, verstesch du? Gotta have maain brekfis. Pilot, wa’ is jy, maaine bradder? Pilot kom luister na jou swister. Na haar diseased hart, want sy’s ’n closed boek met my. Wil nie met Koert share not a damn.
“Pilot kom sê vir my: it is not the heart, God’s truth, it is the lungs, shame. Esmie hoes severe, ukhohlokhohlo. Hoes haar lungs uit. Hoes en proes. Slik an slime gather, tap by haar mond yt. Haar skin colour schwartz. Nou’s sy true darkie. Nog slik an slime. Dit wil nie gestop het nie.
“Esmie kan barely manage om bits and pieces te praat. En share haar secrets net met Pilot. Die twee whisper. Oukei, oukei. Hulle sal kom repport. Koert Spies moes alles wissen. Koert Spies wís alles. Pilot reason die rede vir Esmie se major hoes het hy by ouma-love gestart. Ouma Zuka is die kakkerlak. En Esmie het ’n story to tell.
“One dark nite het sy gedream daar staan ’n groot bord met supper voor haar. Waaz dit op my bord? Sy lift haarself, sy’s banja weak die top girl van maain. Waaz dit vir supper? Dis vlys en sous en pampoen en ander tasties. Esmie is so honger sy’t alles opgevreet gerade wie eine Hund. As jy die bord uitcheck, sal jy nooit sê daar was supper op daai bord.
“Next morning begin sy met die ukhohlokhohlo, can’t stop. Hoes en hoes\. Cum here, dream girl. Hug haar. Koert hug vir Esmie vas. Ek press my vlysasem in haar nek. Hieso, hieso. Dis kos. Nie daai shit wat jy gedream het. No ways. All in vain. Esmie en Pilot belief wat hulle wil belief. En dis nie white man shit wat hulle beliefs constitute.
“Van toe af every nite hoes Esmie bloed en goed. Toe wis sy en Pilot for sure, ouma Zuka het idliso in haar bord supper in haar dream vi’ haar gedeliver het. My groottoon, hieso, af. Weg een oggend. Headman se dirty trick. Koert se quarter is forbidden territory vir daai jakkals. Hy en sy ouma-love is allebeide kakkerlakke. Ouma-love wil vir Koert begrafe. No doubt ’bout that. Pilot? Gaan hy by my vrees-selwig? Pilot ga’ nog net vir ’n korte wyle uit die Konink se hand vreet. Lost all belief in Koert Spies, I can tell. Koert praat een strik kak. En hy’s die soort wat nie mind nie. Belief has waned, bradder. Die Konink skiet spek ennie skapies vrek. Dis die waar. En die waar het gekom om te bly.”
“Luister, Koert, as ons môre vroeg hier wegry, kan ek jou in Bloemfontein by ’n dokter kry. Daar moet dokters wees wat jou kan help.”
“Lack of understandin’, bradder. Wat het ek in ruil virrie aid, virrie operation? Vlys is klaar, ekke wis mos. Ekke hoef nie buite op hierrie Platz rond te cruise om te weet dis poegaai met als.”
“Ek het nog geld oor, Koert. Ek kan jou help, ons kan nog hier uitkom, weet jy. Dis nog nie te laat nie.”
“Lost my nou in peace an’ quiet. Waar’s my se kombers, pass hierso en let me be. Jy praat jou bek verby, gestuff met ’n taal enne attitude wat nie meer hier belong het. Lack of understandin’. My se kombers?”
Ek tel die kombers van die vloer af op en sprei dit oor die lyf. Mufheid damp van hom af op, ek durf nie aan hom raak nie.
“Hoe kom ek hier uit?”
“Gaan nou jou gang,” prewel hy.
Ek staan reeds by die gordyn met die meerminne, die rug van my hand teen die lap, maar het dit nog nie weggetrek om myself uit te laat nie.
“Luister, Koert, daar’s een ding wat ek moet doen voordat ek terugvlieg. Ek moet na die begraafplaas gaan waar Pappie en Mammie en my oupa en ouma Rhynie begrawe lê, jou oupa en ouma, en jou grootjies. Daar is werk om af te handel. Ek sal dit waardeer as jy saamgaan, as jy kan.” Hy sê niks, hy het mond eerste op die die bed platgeval, die lippe word grotesk oopgedruk.
“Ek weet nie of jy kan nie. Of dit nog moontlik is nie. Dit lyk vir my of alles moontlik is vir jou, wel, tot onlangs toe. Wie verstaan jou nog, Koert. Wat baat jy nou by hierdie posisie? En hoe’t jy so vet geword, man? Dis godsonmoontlik om jou te hanteer soos jy nou is. Jou plek hier op Ouplaas, hier tussen Mildred-hulle. Jou taal. Het Esmie dalk die virus by jou opgetel, Koert?”
Ek kan net sowel met ’n dooie praat. Hy luister glad nie meer nie, of hy het nie meer krag om iets te sê nie. Die logheid daar op die bed – die mens kan nie meer vervoer word nie, ’n lang reis is nie meer ’n opsie vir hom nie. Ek moet begin dink aan my rapport vir Heleen. Dit gaan ’n geneuk wees om iets saam te flans.
“Môre kom ek weer kuier.” Geen beweging daar op die bed nie. “Daarna sal ek jou uitlos. Kan iemand my môre binnelaat, asseblief Koert?”
“Loop jy nou tjorts.” Laaste woorde uit die pienk holletjie. “Ek ken jou motives, ekke weet watter type jy is, maaine bradder. Loop, you don’t belong. Never ever. Baby,” roep hy swak. Onmiddellik gaan die deur oop en Esmie Phumzile kom binne.
Sy frons, kyk na my, dan na die meester. Besorg tel sy die buis Deep Heat op, spuit ’n blops op oop porieë en begin dadelik die vel bokant die verband invryf. Ná net drie vrywe moet sy rus, eenkant toe hoes.
“Ek hoop nie jou familie het jou ontstel nie, Koert, he’ll be sorry, won’t he?” Sy probeer opnuut invryf, sy’t nie ywer oor nie. “Jy voel te warm vir my. Hoekom is jy so warm? Ek sal jou koors moet neem.”
“Let him go,” beveel hy en laat ’n mistroostige poep, ’n vaarwel. Ek trek die gordyn ver genoeg weg om my na buite te laat en ploeter al met die gang tussen die meubels langs.

Begeerte (hoofstuk 1)


Bill Scheiffer se taal is die taal van sy hande. Daarom weet sy hy praat toe hy die heel eerste keer sy hande hoog tussen haar dye inglip.

Daardie laatmiddag, kort na die oorlog van 1946, stap hy mos sommer by haar slaapkamer in. Hy klop darem eers, maar Madelein het hom later verwag. Eintlik eers die daaropvolgende dag, en liewer in die sitkamer van die hotel waar sy loseer het. Weg van haar slaapkamer, van haar bed.

Die afwagting om Bill weer te sien, het haar laat duisel, haar vel oraloor gloeiend, haar voue deurklam.






Toe sy aan die Grahamstown Teacher’s Training College begin studeer, het Madelein Baadnis reeds ‘n gevorderde sertifikaat gehad van die Royal Schools of Music en ‘n sertifikaat in tap-dancing.

‘A very interesting candidate,’ was die kommentaar van die Royal Schools-eksaminator.

Sy oortuig haarself dat sy ‘interesting’ nie net na haar musikaliteit verwys nie, want sy is vlug op haar voete én met berekeninge: oor haarself en oor mans.

En tog is sy op vier-en-twintig nog ‘n maagd. Word sy ‘my lam’ wanneer sy oor die telefoon met haar ma gesels. Madelein is ongedurig, byna verbaas dat dit haar so lank geneem het.

Vrydaeaande ry mr Aldridge en John Boshoff spesiaal van Oos-Londen na Grahamstad om Madelein Baadnis voor haar koshuis te kom oplaai vir die East Londen Artist’s Evenings. John bestuur, mr Aldridge in ‘n wit stofjas.

Mr Aldridge draai agtertoe om met haar te gesels, net op Engels. Dit pas uitstekend by al sy ander maniertjies.

'My heart,' spreek hy haar aan en sy kan die ouderlingpilletjie op sy tongpunt sien.

Reguit ente dryf John die bakeliet stuurwiel met sy regterhand, sy linkerarm voor haar op die rug van die sitplek. John se hempsmou is tot net onder sy elmboog opgerol en sy vind dat sy na die hare op sy voorarm staar.

Toe John omkyk, vang hy haar oë op sy kaal arm en sy kyk nie weg nie.

‘Madelein, jy gaan vanaand weer ons luisteraars voor hulle radios kniehalter.’  John Boshoff gebruik ‘n gladde, wegrol-Afrikaans teenoor haar. Asof hy homself met sy woorde teen haar wil aanvlei.

Die Evenings word direk op die radio uitgesaai. Madelein Baadnis se altstem dra “The Dessert Song” uit die Student Prince só maklik en so ontroerend mooi dat John daarvan kan huil: Hor ich das Liedchen klingen uit die Dichterliebe, Opus 48, van Schumann.

Na afloop van die aand nooi die Aldridges ‘n handjievol vir drankies na hulle huis in Bunker’s Hill.

Die sitkamer het ‘n ander aksent as hulle huis op die plaas Rietkuil. ‘n Geblomdheid, ‘n oordaad van pastel en gouddraad. En vase vol krisante en olieverwe van Engelse landskappe in vergulde rame: koeie by ‘n herderseun onder eikeskadu, ‘n dromerige vallei agter, bolle roomwit wolke bokant hulle.

John bedien die drankies. Kristalglasies sjerrie, gin & tonic of bitter lemon cordial met water en ysblokkies. Altyd op ‘n skinkbordjie.

Mrs Aldridge hou op die agtergrond, ‘n C to C in haar koker. Soms hoor Madelein haar hees stem iets vertel sonder 'n siel in die omtrek. Dan ontferm sy haarself maar oor mrs Aldridge en gaan sit op die breë armleuning van haar stoel, lig haar gepoeierde pootjie op en bestudeer haar ringe een-vir-een.

En dadelik hervat mrs Aldridge een van haar tirades. Pruimmond oor, soos sy dit stel, die slovenliness of the natives. Madelein laat val die gepoeierde pootjie en lag hard en hoog sodat mrs Aldridge vinnig opkyk.

So besef Madelein dat die Aldridges en hulle Engelse vriende haar ongekunsteldheid amusing vind. Haar geselskap is tegelykertyd vrysinnig en eksklusief. Sy meng sonder moeite met hulle, flirteer met die mans en raak kant of wal nes dit haar pas.

Verder kom sy agter dat hulle weet van haar en John Boshoff wat op die stoep staan en vry.

John kán soen. Hy laat haar tong loskom en by hom verfyn sy wat sy by skoolseuns geleer het. Sy sal haar oorgee aan hom as hy die geringste teken sou gee, maar John Boshoff is laf. Sy hand agter haar middel vat pap, daar is iets aan hom wat haar terughou.

Sy wonder of hy dit ooit vermoed, en of hy maar net dink sy speel met sy begeerte. Want sy kan hom voel, sommer gou nadat hulle buite begin soen.





Op so ‘n aand by die Aldridges ontmoet sy vir Bill Scheiffer

Hy loop oor na haar waar sy op ‘n armleuning van ‘n stoel sit, haar glasie sjerrie halfleeg, stel homself voor en bied aan om nog iets vir haar te gaan ingooi.

‘Ek het al genoeg gehad,’ sy maak nie klaar nie. ‘Oormôre moet ek weer begin voorberei vir my klas,’ sy kan nie klaarmaak nie. Sy lê haar hand op haar keel en voel die bloed in ‘n aar stoot.

Bill het reeds omgedraai na die sytafel en spieël waar drankbottels en glase gerangskik is. Hy dra ‘n staalbloulugmag-uniform, hy is omtrent iets.

Hy kom sonder skinkbord teruggeloop na Madelein. In plaas van sjerrie is sy hand om ‘n bolglas. Hy hou dit na haar uit: brandy en Oros en ‘n blokkie ys.

Sy is g’n fool nie. As ’n meisie uitgevat word en vir brandy, Oros en ys vra, dan wil sy haar kêrel laat weet sy is warm.

Bill se hand is om die bol van die glas, vreeslik mooi, en hy hou dit reg voor die naat van sy geparsde broek na haar uit. Toe sy die glas aanvat, voel sy vlugtig die hitte van sy hand teen hare.

Of hy verbaas is dat sy nie oor die brandy teëstribbel nie? Sy weet nie regtig nie. Sy neem die glas by hom, haar ander arm uitgestrek op die antimakassar oor die rugleuning.

Ook ‘n manier van sit het sy op daardie aande in die sitkamer van die Aldridges. En die enigste keer dat sy daaroor selfbewus voel, is daardie eerste aand met Bill.

Kort daarna breek die Tweede Wêreldoorlog uit. Die tweede en laaste keer dat hulle mekaar sien, weer by die Aldridges, is Bill vol van stories oor sy maiden-vlug op ‘n Tiger Moth, en van sy daaropvolgende opleiding op die Hurricanes. Hy het toe reeds vyftig operasionele vliegure op ‘n Hurricane gehad.

‘Maar as ek eers in Kaïro aankom, skakel hulle my van die Hurricane na die Spitfire oor. Ek gaan vir SAAF 1 vlieg. Ek kan nie wag nie, Madelein.’

Sy energie, onthou sy, vlam tot teen haar. Nog nooit het sy die energie van ‘n man so na haar toe voel stroom nie. Sonder om eers te vra, wis sy dat hy jonger is. Maar sy was al baie saam met jong mans, Bill se warmte ís sonderling.

‘Kom, ek wil ‘n sigaret gaan aansteek,’ lok hy haar na die Aldridges se sytuin. Hy kan natuurlik binne ook rook, almal het, maar sy gee niks om nie.

Tot teenaan die hibiskusheining stuur hy haar, totdat sy van die hibiskusblomme se rooi kelke met die stywe geel kokers kan uitmaak.

Sonder om sy sigaret dood te maak, vang hy haar om haar middellyf en gryp haar vas en soen haar todat sy hulle self dieper in die skadu intrek.

Sy onthou agterna sy hande teen haar bobeen, haar onderklere en haar boude, maar veral die hitte van sy liggaam teen hare.





Nadat sy by die Grahamstown Teacher’s Training College afstudeer, doen Madelein by Rosmead-laer aansoek vir ‘n pos waar haar ma se broer, oom Louwtjie, skoolhoof is. Rosmead is ‘n gehuggie met ‘n stasie wat Middelburg, Kaap bedien. En, die belangrikste van alles, Bill Scheiffer se mense boer daar in die distrik met perde en merinos.

Vir haar pa is dit ‘n agterlike plekkie waar g’n man haar ooit sal vind nie. ‘Rosemead is jou prestasies nie werd nie,’ hou hy aan.

Madelein se paadjie vanaf die Rosmead-hotel, waar sy loseer, tot by die skool draai verby ‘n rooibaksteen poskantoor, verander in ‘n grondpaadjie, en neem haar eindelik trapop na ‘n spoorwegbrug wat haar oor die spoorlyn vat.

Sy is lank vir ‘n vrou, byna vyf voet elf, en sy klim die trap met sterk kuite.

Op die middel van die brug gaan staan sy altyd om vir ‘n oomblik oor die spoorlyn heen te kyk. Sy hou van daardie oomblik. Links is die Rosmead-stasiegebou met sy oorhangdak elegant afgerond deur silwer drabalke. Die gebou is van gebeitelde sandsteen, elke steen is met kalkwit pleister omraam. Sy hou ook van die gebou.

Haar oog volg die spoor tot waar die lyn teen die horison wegval. Soms kry sy ‘n stoomenjin wat daar staan en blaas, gestook en gereed om te vertrek.

Die trein kan haar maklik wegvat, dink sy, en ver ook. ‘As dit by onderwysposte kom, kan jy kies en keur, my lam,’ bly haar pa vir haar sê. Maar sy weet nie waarheen sy sou wil gaan nie.

Sy het op hulle plaas in die distrik van Colesberg grootgeword. Soms het sy ‘n maand lank net met haar pa en ma en haar slungel van ‘n broer, Reks, en die werksmense in die huis en op die werf gepraat.

Sy het al ‘n hings ‘n merrie sien wildry, die hings se oë het sy gesien. Sy het al in die veld agter afgegooide ystervarkpenne aan verdwaal en vreesloos onder die kaal son gaan sit en luister of sy miere kon hoor werskaf. En sy kon nie, nie eers hulle stilte kon sy hoor nie.

Een middag ná skool kom sy op ‘n verwagtende vrou onder die peperboom langs die Rosmead-hotel af. Die vrou is van armoede verteer, sy het ‘n besitting in doek toegerol by haar.

In die skaduwee van die peperboom hurksit die vrou en kyk oor die veld anderkant die hotelgebou heen. Sy kyk na niks, net na die bossieveld tot by die allereinders.

Madelein loop tot by haar om te sien waarna die vrou kyk. Ook daardie niksheid vrees sy nie.

Waarom sou sy dan van Rosmead af weg, en waarheen?

In die klas behandel sy die “Die Hondebosluis” uit Die Natuurwêreld van S.H. Skaffie, Longmans-pers. Soveel van die kinders word met honde groot. Sy reken hulle moet leer om tussen mannetjie- en wyfietjieluise te onderskei sodat hulle kan hand bysit met die versorging van hulle diere.

‘”Daar is groot bosluise met sagte lywe, en kleiner, plat bosluise, bruin van kleur. Die groot bloues, byna ‘n halfduim lank, is wyfiebosluise. Hulle lywe is opgeswel van die groot aantal eiers wat daarin is en hulle is so vet dat hulle nouliks oor die weg kan kom.’”

Van die dogtertjies in die klas gril terwyl sy voorlees, maar die meeste seuntjies speel klaar man. Sy kan hulle anderse stowwerigheid ruik as hulle naby haar kom staan, sy sien hulle spiertjies klaar besig om te vorm, die parmantigheid in hulle grys skoolbroekies.

Sy raak opgewonde oor kosskoolseuns wat sy oor naweke sien sokker speel op die rooigrond voor die hotel. Oor hulle jouery en ontembaarheid.  

En daar was die man wat sy by die hotelkroeg sien instap het. Net toe hy by die deur kom, stroop hy homself van sy baadjie, boos oor die hitte wat hom knel. Dit is sy vurigheid wat haar getref het, slegs dit. Verder het hy haar nie geïnteresseer nie.

Mans raak haar. Mans is haar verlange, haar sehnsucht. Sy murmel Schubert:

“Die Augen sliess’ ich wieder,
Noch schlägt das Herz so warm
Wann grünt ihr Blätter am Fenster?
Wann halt’ ich mein Liebchen  im Arm?”


Bill Scheiffer, dink sy, terwyl sy die vyf sketsies op die bord oorteken om die lewensloop van die bosluis te illustreer, gaan ek nooit weer sien nie.

Een keer kom daar ‘n briefie van El Alamein, toe ‘n tweede. Maar hy kan boggerol sê sonder om gesensor te word. Hy noem haar my love in sy briefies.

En toe nooit weer ‘n woord nie. Twee jaar, drie.  Sy sal nie weer van hom hoor nie.

BEGEHREN

Übersetzer: Judith van Rooyen

Kapitel 1

Die Sprache Bill Scheiffers war die Sprache seiner Hände. Deswegen hatte sie gewusst, dass er mit ihr sprach, als er seine Hände zum aller ersten Mal weit oben zwischen ihre Schenkel gleiten ließ.
An jenem Spätnachmittag, kurz nach dem Krieg von 1946, war er einfach so in ihr Schlafzimmer getreten. Immerhin hatte er erst geklopft, doch Madelein hatte ihn später erwartet. Eigentlich erst am darauf folgenden Tag, und auch eher im Foyer des Hotels, in dem sie wohnte. Fern ihres Schlafzimmers und ihres Bettes.
Die Erwartung, Bill wieder zu sehen, hatte sie taumeln lassen, ihre Haut überall glühend, ihre Tiefen durchnässt.

Als sie anfing am Grahamstown Teachers’ Training College zu studieren, hatte Madelein Baadnis bereits einen Fortgeschrittenen-Abschluss der Royal School of Music und einen Abschluss in Stepptanz. „Eine sehr interessante Kandidatin,“ war das Kommentar des Royal School-Prüfers gewesen.
Sie war sich sicher, dass er mit seinem „interessant“ nicht nur ihre Musikalität gemeint hatte, denn sie wusste, dass sie sowohl gewandt auf ihren Füßen war als auch darin, Menschen einzuschätzen: sich selbst und Männer.
Und dennoch war sie mit vierundzwanzig immer noch Jungfrau, wurde sie zu „meinem Engel“, wenn sie am Telefon mit ihrer Mutter sprach. Madelein war unruhig, fast erstaunt, dass sie für diese Dinge solange brauchte.
An Freitagabenden fuhren Mister Aldridge und John Boshoff extra von Oos-Londen nach Grahamstad, um Madelein Baadnis vor ihrem Wohnheim für die East Londen Artists’ Evenings abzuholen. John steuerte, Mister Aldridge trug einen weißen Mantel gegen den Staub.
Mister Aldridge drehte sich zu ihr nach hinten, um sich mit ihr zu unterhalten, nur auf Englisch. Das passte ausgezeichnet zu seinen sonstigen Allüren. „My heart“, sprach er sie an, und sie konnte ein kleines rosa Bonbon auf seiner Zungespitze liegen sehen.
John fuhr geradeaus, das Bakelit-Lenkrad in seiner rechten Hand, sein linker Arm vor ihr auf der Rücklehne des Sitzes. Johns Hemdsärmel war bis unter seinen Ellenbogen hochgekrempelt und sie erwischte sich dabei, dass sie die Haare auf seinem Unterarm betrachtete.
Als John sich umsah, bemerkte er ihren Blick auf seinem nackten Arm und sie schaute nicht weg.
„Madelein, du wirst unsere Zuhörer heute Abend wieder vor ihre Radios fesseln.“ John Boshoff sprach ein glattes, geschliffenes Afrikaans, als wolle er ihr mit seinen Worten schmeicheln. Die Artists’ Evenings wurden direkt über das Radio ausgestrahlt. Madelein Baadnis Altstimme trug den „Desert Song“ aus dem „Student Prince“ mit solcher Leichtigkeit und so ergreifend schön, dass John hätte weinen können. Auch „Hör’ ich das Liedchen klingen“ aus Schumanns Dichterliebe-Zyklus.
Im Anschluss an den Abend luden die Aldridges eine Handvoll Gäste zu einem Drink in ihr Haus in Bunker’s Hill ein.
Das Wohnzimmer hatte einen anderen Akzent als ihr Haus auf der Rietkuil Farm. Eine Geblümtheit, ein Überfluss von Pastell und Goldfaden. Eine Vase gefüllt mit Chrysanthemen und Ölgemälde englischer Landschaften in vergoldeten Rahmen: Kühe mit einem Hirtenjungen im Eichenschatten, ein verträumtes Tal dahinter, über ihnen Kugeln sahneweißer Wolken.
John servierte die Getränke. Sherry in Kristallgläschen, Gin und Tonic oder Bitter Lemon Cordial mit Wasser und Eis. Immer auf einem Tablettchen.
Missus Aldridge hielt sich im Hintergrund, eine C to C in ihrem Zigarettenhalter. Ab und zu hörte Madelein ihre heisere Stimme etwas erzählen, ohne, dass eine Menschenseele in ihrer Umgebung gewesen wäre. Schließlich erbarmte sie sich Missus Aldridge und setzte sich auf die breite Armlehne ihres Stuhles, hob ihr gepudertes linkes Pfötchen hoch und begutachtete ihre Ringe einen nach dem anderen.
Und sogleich nahm Missus Aldridge eine ihrer Tiraden wieder auf. Mit gerümpfter Nase über, wie sie es nannte, die „slovenliness of the natives“. Madelein ließ das gepuderte Pfötchen wieder fallen und lachte laut und hoch, so dass Missus Aldridge schnell aufschaute.
So bemerkte Madelein, dass die Aldridges und ihre englischen Freunde ihre Ungekünsteltheit „amusing“ fanden. Ihre Gesellschaft war gleichermaßen freisinnig und exklusiv. Sie mischte sich ohne Mühe unter sie, flirtete mit den Männern und gab sich geistreich, wenn es ihr gerade passte.
Außerdem kam sie dahinter, dass man davon wusste, wie sie und John Boshoff auf der Veranda standen und knutschten.
John konnte küssen. Er löste ihre Zunge, und bei ihm konnte sie verfeinern, was sie bei Schuljungen gelernt hatte. Sie hätte sich ihm hingegeben, beim geringsten Zeichen von ihm, aber John Boshoff war feige. Seine Hand auf ihrer Taille war schlaff, er hatte irgendetwas an sich, was sie zurückhielt.
Vermutete er es, oder dachte er einfach, sie spielte mit seinem Begehren? Denn sie konnte ihn fühlen, ganz rasch nachdem sie begonnen hatten, sich zu küssen.

An einem jener Abende bei den Aldridges begegnete sie Bill Scheiffer.
Er lief hinüber zu ihr, da wo sie auf der Armlehne eines Stuhles saß, ihr Sherryglas halb leer, stellte sich ihr vor und bot an, noch etwas für sie einschenken zu gehen.
„Ich hatte schon genug...“ Sie sprach nicht zu Ende. Sie legte die Hand auf ihren Hals und fühlte das Blut in einer Ader pochen.
Aber Bill Scheiffer hatte sich bereits nach dem Spiegel und dem Seitentisch, auf dem die Getränkeflaschen und Gläser arrangiert waren, umgedreht. Er trug eine stahlblaue Luftwaffenuniform, er war wer.
Er kam ohne Tablett zu Madelein zurückgelaufen, seine Hand hielt ein bauchiges Glas umschlossen. Er reichte es ihr: Weinbrand und Oros mit einem Eiswürfel.
Sie war keine Idiotin. Wenn ein Mädchen ausgeführt wurde und um Weinbrand, Oros und Eis bat, dann wollte sie ihrem Begleiter zu verstehen geben, dass sie heiß war.
Bills Hand um das runde Glas war schrecklich schön für sie, und er hielt es ihr direkt vor der Naht seiner ausgebeulten Hose hin.
Als sie das Glas annahm, fühlte sie flüchtig die Hitze seiner Hand an ihrer.
Ob er erstaunt war, dass sie sich nicht gegen den Weinbrand wehrte? Sie wusste es nicht genau. Sie nahm ihm das Glas ab, ihren anderen Arm auf dem Sofaschoner über der Rücklehne ausgestreckt.
Auch eine bestimmte Art zu sitzen hatte sie an diesen Abenden im Wohnzimmer der Aldridges. Und das einzige Mal, das sie sich deswegen genierte, war dieser erste Abend mit Bill.
Kurz danach brach der Zweite Weltkrieg aus. Beim zweiten und letzten Mal, das sie einander sahen, wieder bei den Aldridges, war Bill erfüllt von Geschichten über seinen ersten Soloflug in einer Tiger Moth, und von seiner darauf folgenden Schulung in den Hurricanes. Er hatte zu diesem Zeitpunkt schon fünfzig einsatzfähige Flugstunden in einer Hurricane.
„Aber wenn ich erst mal in Kairo bin, werden sie mich von der Hurricane auf die Spitfire umbesetzen. Ich werde für die SAAF I fliegen. Ich kann es nicht erwarten, Madelein.“
Seine Energie, so erinnerte sie sich, flammte von ihm zu ihr über. Noch nie zuvor hatte sie die Energie eines Mannes so zu ihr hin strömen gefühlt. Ohne erst zu fragen, wusste sie, dass er jünger war. Aber sie war schon oft mit jungen Männern zusammen gewesen, Bills Wärme war außergewöhnlich.
„Komm, ich will eine Zigarette anstecken,“ lockte er sie in den Seitengarten der Aldridges. Er hätte natürlich auch drinnen rauchen können, alle taten das, doch ihr war es recht. Bis an die Hibiskushecke führte er sie, so dass sie die roten Kelche der Hibiskusblüten mit ihren steifen, gelben Staubgefäßen ausmachen konnte. Ohne seine Zigarette auszudrücken umfing er mit festem Griff ihre Taille und küsste sie, weswegen sie ihn und sich noch tiefer in den Schatten hineinzog.
Hinterher erinnerte sie sich an seine Hände auf ihren Oberschenkeln, ihrer Unterwäsche, ihrem Hintern, aber vor allem an die Hitze seines Körpers an dem ihren.

Nachdem sie ihr Studium am Grahamstown Teachers’ College beendet hatte, bewarb Madelein sich um eine Stelle an der Rosmead-Grundschule, an welcher der Bruder ihrer Mutter, Onkel Louwtjie, Schuldirektor war. Rosmead war ein kleines Dörfchen mit einem Bahnhof, der Middelburg am Kap versorgte. Und das wichtigste von allem, Bill Scheiffers Familie betrieb in dem Distrikt eine Farm mit Pferden und Merinoschafen.
In den Augen ihres Vaters war es ein zurückgebliebenes Kaff, in dem kein Mann sie jemals finden würde. „Rosmead ist dein Talent nicht wert,“ wiederholte er.
Madeleins Pfad vom Rosmead-Hotel, in dem sie logierte, bis zur Schule wand sich um ein rotes Backstein-Postamt, wurde zu einem kleinen Erdweg und führte sie schließlich treppauf zu einer Bahnbrücke, die sie über die Gleise trug.
Sie war groß für eine Frau, beinah fünf Fuß elf, und sie erklomm die Treppe mit kräftigen Waden.
Auf der Mitte der Brücke blieb sie jedes Mal stehen, um für einen Augenblick lang über die Gleise hinweg zu blicken. Sie mochte diesen Augenblick. Links befand sich das Rosmead-Bahnhofsgebäude mit seinem überhängenden Dach, elegant abgerundet durch silberne Tragebalken. Das Gebäude war aus gemeißeltem Sandstein, jeder Stein war von kalkweißem Verputz umrahmt.
Ihre Augen folgten den Gleisen bis dorthin, wo die Linie am Horizont wegbrach. Manchmal stand eine Dampfmaschine da und schnaubte, eingeheizt und bereit abzufahren. Der Zug hätte sie ganz einfach fortbringen können, dachte sie, und auch weit fort. „Bei Lehrerstellen hast du freie Wahl, mein Engel,“ sagte ihr Vater ihr immer wieder. Aber sie wusste nicht, wohin sie hätte gehen wollen.
Sie war auf ihrer Farm im Kreis Colesberg groß geworden. Manchmal hatte sie Monate lang nur mit ihrem Vater und ihrer Mutter, ihrem Schlingel von einem Bruder, Reks, und den Arbeitern im Haus und auf dem Hof gesprochen.
Sie hatte bereits einen Hengst eine Stute decken sehen, die Augen des Hengstes hatte sie gesehen. Sie hatte schon in den Wiesen die Spur abgeworfener Stachelschweinstacheln verfolgt und sich verlaufen und war furchtlos unter der nackten Sonne gesessen und hatte gelauscht, in der Hoffnung das geschäftige Treiben der Ameisen hören zu können. Doch sie hatte es nicht gekonnt, noch nicht einmal ihre Stille hatte sie hören können.
Eines Mittags nach der Schule begegnete sie einer schwangeren Frau unter dem Pfefferbaum neben dem Rosmead-Hotel. Die Frau war von Armut ausgezehrt, sie hatte ihre Habseligkeiten in ein Tuch zusammengerollt bei sich. Die Frau hatte sich im Schatten des Pfefferbaumes hingehockt und blickte über das Feld jenseits des Hotelgebäudes hinweg. Sie sah nichts Bestimmtes an, blickte nur über das Gestrüpp hinweg, bis in die Ferne.
Madelein lief zu ihr hin, um zu sehen, was die Frau anschaute. Auch dieses Nichts fürchtete sie nicht.
Warum hätte sie also von Rosmead weggehen sollen, und wohin?
Im Unterricht nahm sie „Die Hundezecke“ durch, aus „Die Welt der Natur“ von S.H. Skaife, Longmans-Presse. So viele der Kinder wurden mit Hunden groß. Sie mussten lernen, zwischen männlichen und weiblichen Zecken zu unterscheiden, damit sie bei der Versorgung ihrer Tiere Hand anlegen konnten.
„Es gibt große Zecken mit weichen Körpern, und kleinere, flache Zecken, von brauner Farbe. Die großen blauen, fast einen halben Daumen lang, sind Zeckenweibchen. Ihre Körper sind durch die hohe Anzahl Eier im Innern aufgebläht und sie sind so fett, dass sie kaum vorwärts kommen können.“
Manche der Schulmädchen in der Klasse schauderten, während sie vorlas, aber die meisten der Jungs spielten bereits Männer. Sie rochen anders, verschwitzt, wenn sie in ihrer Nähe stehen blieb, ihre kleinen Muskeln waren bereits dabei, Form anzunehmen, und sie bemerkte die Dreistigkeit in ihren grauen Schulhosen.
Die Pensionsschuljungen, die sie an Wochenenden auf dem roten Feld vor dem Hotel Fußball spielen sah, erregten sie. Durch ihr Geschrei und ihre Unbezähmbarkeit.
Und da gab es diesen Mann, den sie in die Hotelbar hatte eintreten sehen. Als er gerade bei der Tür angekommen war, hatte er sich aus seiner Jacke geschält, erbost über die Hitze, die ihn niederdrückte. Es war seine Hitzigkeit gewesen, die sie bewegt hatte, nur das. Ansonsten hatte er sie nicht interessiert.
Männer berührten sie. Männer waren ihr Verlangen, ihre Sehnsucht. Sie summte Schubert:

„Die Augen schließ’ ich wieder,
Noch schlägt das Herz so warm.
Wann grünt ihr Blätter am Fenster?
Wann halt’ ich mein Liebchen im Arm?“

Mit verschlossenen Augen und vibrierender Kehle hatte Fräulein Grünow immer dieses Lied für sie gesungen.

Bill Scheiffer, dachte sie, während sie die fünf Skizzen auf die Tafel übertrug, um den Lebenslauf der Zecke zu illustrieren, werde ich niemals wieder sehen.
Einmal war da ein Briefchen aus El Alamein gekommen, dann ein zweites. Aber er konnte einen Dreck sagen, ohne zensiert zu werden, so gab er ihr zu verstehen. In seinen Briefchen hatte er sie „my love“ genannt.
Und dann nie wieder ein Wort. Zwei Jahre, drei. Sie würde nie wieder von ihm hören.

„Ach ja, Onkel Louwtjie,“ seufzte sie gegenüber ihrem Onkel und flüsterte noch etwas hinterher.
Onkel Louwtjie sah sie an, trank ein Schlückchen. Sie kam oft zu ihm herüber, um ihn zu besuchen, und sie hielt sich nicht bedeckt. Onkel Louwtjie verstand einfach, was sie zu flüstern hatte.
„Oh weh, mein Kind, du weißt doch, Kampfflieger kommen niemals zurück. Du hast dir einen Mann in der höchsten Risikoklasse ausgewählt.“
„Schenk mir noch etwas ein, Onkel Louwtjie.“
An diesem Abend wollte sie mehr trinken. Sie bevorzugte jetzt Weinbrand, um sich Bill deutlich in Erinnerung zu rufen, und ihn dann schnell zu vergessen.
Onkel Louwtjie stand auf, um ihr noch ein Gläschen einzugießen. Wenigstens war er da. Und er erbarmte sich des Kindes von Jakob und Martie Baadnis.
Sie musste sich begnügen, das wusste Madelein – sie hatte Bill Scheiffer schließlich nur zweimal in ihrem Leben gesehen – aber es glückte ihr nicht.
Und dann wieder: warum sollte sie sich begnügen? Als sie an diesem Abend bei den Aldridges zusammen mit Bill durch die French doors ins Wohnzimmer zurückgekommen war, war sie so froh gewesen, dass John Boshoff nicht vom Klavier aufgesehen hatte, an dem er gesessen war und geklimpert hatte. John war außerdem blau gewesen und sie hatte bereits entschieden, dass Bill ihr gehörte.
Bill wollte sie auch haben. Sie hatte es an der Hibiskushecke herausgefunden. Er hatte sie von sich weggedrückt, seine Hände um ihre Schultern gelegt und auf sie nieder gesehen. Er hatte ihre Brüste sehen wollen, ihren Körper abwärts in ihrem Kleid, ihre Hüften, ihre Schenkel.
Damals schon, bei diesem ersten Mal, war er schamlos gewesen. Und sie hatte sich nach ihm verzehrt, nicht bereit, sich in seiner Gegenwart zu verstecken. Das wäre ja doch unmöglich gewesen.

SAM
(Vertaald door Riet de Jong-Goossens)


Gert en Tokkie waren het stadsleven meer dan zat. Het eeuwige buitenshuis eten en de gore steegjes waardoor ze daarna, winderig, naar de auto moesten lopen. Eliza had hun huis feestelijk verpakt op de markt gebracht en het goed verkocht, waarna ze naar een plekje zuidoostelijk van de stad waren verhuisd. De bodem was er bijna helemaal bedekt door bos. En het houten huis met zijn ruime vertrekken en spitse plafonds kraakte 's nachts, en overdag, als de zon het zinken dak deed knarsen, geurde het naar kruidnagelen. Ze voelden zich er gauw thuis.
    De vorige bewoners van dit stukje grond waren ene Daniel en Gabriëlla. De allereerste keer toen Gert en Tokkie het houten huis en het omliggende bos kwamen bezichtigen - het was lente - kwam Daniel met een slappe stoffen hoed over het pad met aan weerskanten een rozenhaag aangedrenteld. In zijn hand een roze roos: onder zijn neus, dan met een boog naar links, weer onder zijn neus. Dan naar rechts.
    `Hallo,' begroette hij hen, maar net hoorbaar. `Kennen jullie deze rozensoort?' In de schaduw van zijn hoed waren zijn ogen reebruin, vochtig, en verweg. Tokkie schudde zijn hoofd. `Het is een Pierre de Ronsard.' Hij liet ze er allebei aan ruiken. En verkocht zijn onroerend goed.
    Alles aan deze plek, de exotische rozenknop incluis, was van het begin af aan onweerstaanbaar. Uitbundig gekleurde roselles zwaaien aan de witte armen van bomen, eucalyptusbladeren dwarrelden naar beneden, dieper het bos overal koele hitte en mirre, dichter bij de tuin dan weer de rozen en boven alles: de rondborstige baai. Paarsblauw en gul. (Die ronding: volgens Ena Jansen duidt `ronding' op een vrouwelijke borstvorm van een kustlijn. Is dat zo? Lijkt me aannemelijk gezien de context. Kun je het met deze vertaling eens zijn?) `s Nachts, vergeet dat niet,' had Daniel eraan toegevoegd, `kun je de branding horen.'
    `Een dandy,' zouden de Engelsen van een man als Daniel zeggen,' had Tokkie terug in de stinkende, woelige stad opgemerkt. En Gert had glimlachend geknikt en later op zijn knieën een van zijn tuinboeken uit de kast gehaald om de Pierre de Ronsard erin op te zoeken. De roos was vernoemd naar een Franse dichter (1524-1585).
    Vlak voor het tekenen van het koopcontract gingen Gert en Tokkie kijken of alles er nog was. `Soms nemen de verkopers de pleepotten mee,' had Eliza met haar overdadig rode lippen gewaarschuwd. `Jullie moeten goed kijken, hoor,' en ze zoende hen allebei vier keer op beide wangen.
    `Wat een supermakelaar is ze toch,' suste Gert Tokkie, die nijdig was om het rood dat bleef kleven zelfs nadat hij zijn wangen had afgeveegd. Toen ze over de eucalyptuslaan reden die naar hun nieuwe woonplek leidde, draaiden ze de raampjes open. Ze kwamen adem te kort bij de gedachte aan de komende verhuizing, de vooruitzichten.
    Daar, op het licht verdorde gazon voor de brede houten veranda, op haar buik, lag Gabriëlla. Hoofd op haar gekruiste armen. Ze keek op toen Tokkie en Gert kwamen aanlopen en groette hen, maar zei verder niets. Tegen haar dij lag een schnauzer, grauw en pluizig.
    Daniel liet hen bij de keukentafel aanschuiven. Hij schonk espresso. Geen ringen aan zijn vingers. Hij boog zijn hoofd, en legde uit, meer aan zichzelf dan aan de twee kopers, dat Gabriëlla verpletterd was. Omdat ze daar weg moesten, om wat zij moest achterlaten. Een-en-twintig jaar. Hun rozenstruiken. Een leven. Sam.
    Het was toen voor het eerst dat Gert en Tokkie over het bestaan van de zoon hoorden. Tijdens een vorig bezoek werd er verwezen naar een huisje dieper het bos in gelegen dat vroeger werd bewoond, maar Daniel had hen er niet mee naar toe genomen. Hij maakte alleen een vaag teken met de rug van zijn hand in de richting van het huisje.
    `We slaan daar spullen op, we zullen het schoonmaken voor jullie verhuizen,' was alles wat hij erover te zeggen had gehad. En Tokkie, van jongs af aan geleerd taktvol te zijn, gaf Gert achter Daniels rug een teken zijn mond te houden. Het ging hun niets aan wie of wat daar woonde.
    Sam Blake, de zoon van Daniel en Gabriëlla, had daar gewoond tot hij volwassen was. Dat weten ze nu.
    Zo bedroefd, zo verbitterd was Gabriëlla de laatste dag daar op het gazon dat het hele huis meevoelde.
    Het bracht Gert aan het piekeren over hun beslissing en hij stak de ene sigaret na de andere op, meer dan hij gewend was. Als in de kamer van een dode, had hij zich gevoeld die laatste dag. Maar Tokkie had gezegd dat hij moest ophouden, en zich omgedraaid, want het was al erg laat. Morgen moesten ze opladen. En: `Ach, je ergert je alleen maar, Gert. Je bent kleingelovig.'
    `Bijgelovig zul je zeker bedoelen,' zei Gert na een hele tijd. Maar Tokkie sliep al. En Gert was opgelucht.
    Toen, op de dag van de verhuizing, kreeg Gert een hoest die hem niet los wilde laten. Zoals Tokkie had verwacht.

Een onbekende stem in het duister op het grasveld toen Tokkie terugkwam van zijn werk. Het schiereiland was zwaar van het klamme vocht, de nacht vol schrik. En de vreemde mannenstem kwam gedempt op hem toe.
    Tokkie liep zachtjes, bleef staan en keerde zijn oor naar het gazon voor de houten veranda. Een jonge mannenstem probeerde hun hond te sussen. De hond was alleen maar overstuur, bijten zou hij niet. Maar dat wist de vreemdeling natuurlijk niet. Tokkie tuurde links naar de parkeerplaats onder de eucalyptusbomen om te proberen in het donker een auto te onderscheiden zodat hij de stem thuis kon brengen. Normaal kende hij iedereen die 's avonds naar hen toe kwam rijden. Hij hoorde de voordeur openzwaaien en toen Gerts stem, sonoor, maar hij kon niet verstaan wat er gezegd werd. Meerdere voetstappen over de houten veranda naar binnen. De hond gekalmeerd.
    De kachel in de keuken was al aan en de vreemdeling stond zijn billen te verwarmen toen Tokkie binnenstapte.
    `Sam,' zei de jongeman meteen. Zijn hand was warm én koud. Klam. Moest van de avondlucht zijn.
    `Sam heeft in dat huisje in het bos gewoond. Sam is de zoon van Daniel en Gabriëlla. Hij is hier opgegroeid, Tokkie,' legde Gert uit. En hij wilde er nog wat onbenulligheden aan toevoegen, want Gert wist heel goed hoe hij snel iets uit moest vissen, maar hij zag dat Tokkie geen aandacht voor hem had. `Sam Blake,' was alles wat Gert toen maar zei.
    Beter Sam Black, dacht Tokkie, want de jongeman voor het vuur was in het bezit van pikzwart haar, een bloedrood Polo-shirt, een pikzwarte broek en een witte huid. En ogen.
    `Maar toen we het stuk bos van zijn vader en moeder kochten, was Sam er al vandoor,' legde Gert weer uit.
    `Daniel was eigenlijk mijn stiefvader,' zei Sam. Hij ging zitten en stak een sigaret op. `Het was een goeie vent, hij behandelde mij als zijn eigen zoon. Maar het viel niet mee om hier op te groeien. Wat doe je als de zon onder is? Je moest ver rijden om een lekker plekje te vinden,' lachte hij tersluiks zonder hun kant uit te kijken. (Voor mijn gevoel heeft `sy lê' een erotische component, wat erg moeilijk is in het Ned. te vertalen. Een `ligplek' kan wel, maar is niet optimaal. `Sy lê' is in het Afr. immers meer dan alleen maar een ligplaats.) Omlaag, naar zijn handen op zijn knieën in zijn pikzwarte broek, staarde hij. Zijn vingertoppen waren vierkant, de nagel van zijn linkerpink langer dan je bij een man zou verwachten.
    Een jongeman nog, zijn jongensjaren waren nog maar net voorbij. De pinknagel deed Tokkie aan Jimmy Hendrix denken. Niet omdat Jimmy ook zo'n nagel had, want dát wist hij niet. Sam was bovendien te jong voor Hendrix. Zijn moeder, Gabriëlla, had waarschijnlijk naar hem geluisterd. Purple Haze.
    Sams gitzwarte ogen hielden Tokkie vast, dan weer Gert die al aan zijn tweede biertje lebberde, en liet hen weer los. Met zijn peuk stak hij onmiddellijk weer een sigaret aan. Tokkie voelde zich helemaal niet onprettig in Sams gezelschap. En hij vermoedde dat Gert er ook zo over dacht. Sam wilde hun niets geven, niets van hen hebben. Hij was er gewoon. Komt zelden voor.
    Hij was gewoon door het bos hiernaar toe gereden, vertelde Sam. Er is nog een weg, wisten ze dat niet? Een alternatieve toegang tot het terrein. Nog iets: als ze in zuidoostelijke richting door het bos reden, kwamen ze uiteindelijk bij een forellenvijver uit. Moesten ze eens gaan kijken. Er is geen poel, stroompje of vijver waar hij als kind niet in heeft gezwommen. Over de draad geklommen en zelfs in het reservoir van de Waterstaat gezwommen. Hij articuleerde zijn woorden nadrukkelijk. En traag. Een beetje té traag, maar alleen als ze goed luisterden.
    Tokkie keek naar Gert, het leek wel of het hun allebei moeite kostte hem bij te houden, ondanks het feit dat de man zijn woorden aftelde. Ze wisten niet goed wat zich hier afspeelde. Al kende hij hen van geen kanten, toch was Sam zeker van zichzelf. Misschien was het de vertrouwde sfeer van de keuken, het huis, de grond. Maar ze zagen het gebeuren, ze zagen zijn ogen wegdwalen, de andere kant uit, over zijn verhalen lag een wazige sluier. Tokkie vond het nog moeilijker hem te volgen, hij kon er geen vat op krijgen.
    Toen Sam opstond om naar de wc te gaan, ving Gert onmiddellijk Tokkies blik. Gert tuitte zijn mond, haalde zijn schouders op. Wèèèl. Maar Tokkie wist meteen dat dit `wel' een smoes was. Gert wist ook geen donder van wat er zich voor hun ogen in de keuken afspeelde.
    Ze boden Sam wat van de tomaten-lamsvleesstoofpot van de vorige dag aan, met gekookte aardappelen. En hij zei ja, hij at wel een hapje mee, maar toen zijn eten voor hem werd neergezet, dwaalde zijn vork over het bord en kwam leeg op zijn lip terecht. (Wat bedoel je precies met `lê oophand'?) Het keukenlamplicht glansde op zijn zwarte hoofd. Dan keek hij op. Vroeg of hij een sigaret mocht opsteken terwijl ze aan het eten waren. Gert zei dat het hun niets uitmaakte.
    Als ze tot laat in de middag bij de forellenvijver blijven, zal er een soort schaduw over het water vallen. Ze moeten gaan kijken, zei Sam weer. Ongeveer om vijf uur 's middags. De vogels verstillen, de boomvarens reiken hoger en worden dichter. Achteraan staan braamstruiken. Dicht en ondoordringbaar. Daar bij de vijver krijgt hij altijd het gevoel dat het bos hem insluit, dat de doorntakken van de bramen zich om hem heen slingeren. Als hij bij de vijver ging, was hij altijd alleen daar en nergens anders. Alleen daar en weg kon hij nooit. Nooit. En hij kon zijn ogen ook niet van het water afhouden. Dood-doodstil. Daar zijn de dichtste schaduwen die hij ooit in zijn leven heeft gezien. Het water wordt een zwarte spiegel. Zijn moeder rijdt nu in een blauwe Mustang, gooide hij het opeens over een andere boeg.
    `En wat doet Daniel tegenwoordig?' vroeg Tokkie. Want het beeld van de man op het met rozenstruiken omzoomde pad met de stoffen hoed en de roze roos die hij onder zijn neus zwiepte, was hem voortdurend bijgebleven.
    Hij was teruggegaan naar Viëtnam meteen nadat ze hun eigendom hadden verkocht. Hij doceert nu Engels in Ho-Chin-Minh-stad. Hij was altijd al van plan na de oorlog terug te gaan.
    Nu begreep ik het, zei Gert. Toen ze de laatste keer het huis en de grond kwamen inspecteren, voordat de koop definitief werd gesloten, lag Sams moeder met haar hoofd op haar armen op het grasperk. Ze had niet eens opgekeken. Gert besefte nu hoe erg ze het had gevonden om daar weg te gaan. Binnenkort zou alles voorbij zijn. Ook haar leven samen met Daniel, die twee daar in het bos. Alles absoluut voorbij. Nu begreep hij het, zei Gert opgelucht, want de sfeer van die dag had hem altijd dwars gezeten.
    Maar Sam wilde er niet op reageren. Hij stond op en leunde tegen de keukenkast schuin achter Gert. De kap boven de gloeilamp wierp licht vanaf zijn kin naar beneden toe. Even keek hij naar Tokkie zodat een glimpje licht toch zijn oog ving, en dan weg.
    `Hebben jullie al een vreemde aanwezigheid in het huis gevoeld?' wilde hij weten.
    `Ik niet. Jij wel, Tokkie?' Gert bleef van nee schudden. Tokkie deed hetzelfde. Ze ontkenden heftig. Herhaalden een paar keer dat het zo en niet anders was: ze hadden nog nooit iets vreemds in het huis gezien of zich iets verbeeld. Integendeel, het huis bezat een aangeboren gezelligheid, daarom hadden zij tweeën er zich vanaf het allereerste begin toe aangetrokken gevoeld.
    Toen Sam merkte hoe heftig zij zijn vraag ontkenden, zei hij onverwacht nadrukkelijk dat hij hen niet van streek wilde maken. Zo was hij niet.
    Bijna had Tokkie gevraagd hoe hij dan wél was.
    Nee, vervolgde hij, hij miste dit huis niet. Ze hadden het mooi ingericht. Hij had 's avonds dikwijls vanaf die houten veranda in de richting van het bos gepiest, lachte hij zonder dat ze zijn ogen konden zien.
    `Ben je wel in staat om te rijden?' vroeg Tokkie aan Sam toen deze zijn voet op de tree van zijn auto zette om zich achter het stuur te zwaaien. Sam was in een van die glanzende 4x4's gekomen, moest Daniels afscheidsgeschenk zijn.
    `Het is maar een kippeneindje van hier naar Flinders. Ik slaap vannacht bij mijn oma. Tegen die tijd zal ze zich wel al een stuk in haar kraag hebben gedronken. Bourbon en cola,' lachte hij, trok langzaam op en maakte een keurige driehoek in de tuin.
    `Herinner jij dat telefoontje nog dat we op een avond kregen?' vroeg Gert toen de rode achterlichtjes verdwenen in de nacht.
    `Herinner je je dat nog, Tokkie? De stem klonk zo dringend. Ik ben een vriend van Sam,' zei hij. En wisten we soms waar Sam was, of waar hij hem kon vinden? `Ik ben een goede vriend van Sam,' was hij blijven zeggen. `Waar is hij nu? Er is zuivere heroïne op straat, en hij wilde Sam alleen maar waarschuwen. Hij moest Sam vinden. Herinner je je dat nog?' vroeg Gert. En de lepels die hij in Sams boshuisje ontdekt had. En de injectienaald hier tegenover in de greppel aan de linkerkant van de rozentuin. `Weet je dat nog?'
    `Het is een junk, man,' wist Gert. `Hij is ver weg, dat is toch duidelijk. Maar het gekke met heroine is dat je je motorische vermogens behoudt, je kunt autorijden, alles doen. Je verstand blijft helder, maar blijft uitsluitend op jezelf gericht. Maar zonder je ook maar in het minst bezorgd te maken over je eigen heil. Niets of niemand kan je nog iets schelen. Er is geen hoogte- of dieptepunt meer, geen angst of kwelling. Je weg is egaal. Altijd. Een stil, rimpelloos spiegelvlak Niets wordt opgevangen en niets wordt weerkaatst.'
    Maar Tokkie dacht aan Sams zwarte oog in de keuken. Helemaal aan het begin van de avond toen het licht hem had bereikt terwijl hij voor het vuur stond, toen hij hem nog in de gaten kon houden. Nog voor Sam had ontdekt dat hij hem goed wilde bekijken.
    Hoe zweefde dat oog niet door de keuken, hoger, verder, om almaar meer in zich op te nemen. Naar het piemeltje dat van af de houten veranda naar de kant van het bos had gepiest. Later de jonge knul op de rand van de veranda, zijn straal dikker, de boog hoger, dieper het bos in. Over het hele terrein waar hij blootsvoets had gespeeld, zweefde het. Samen met de zeearend (`wigstertarend' kan ik nergens vinden. Omdat het om een schiereiland gaat, heb ik gekozen voor zeearend. Ben je het daarmee eens?) die een vlek maakt op de aarde, val en snel valt, het merinoslam grijpt en op stijgt, en op. Hoger en verder, zijn oog over het hele schiereiland.
    En opeens, om de twee bij hem in de keuken niet te verliezen: `Hebben jullie die vreemde aanwezigheid in het huis gevoeld?' En toen hij merkte dat ze schrokken, stelde hij hen snel gerust. Hij suste. Hij was bezorgd om hen. Hun gevoelens raakten hem. Dat was zo. Telkens plaats voor hen gemaakt in het huis waar hij was opgegroeid. Plaats voor hen die daar waren komen aanwaaien.
    Tokkie keek neer op zijn eigen handen en rook aan zijn nagels. De kreeft die hij had moeten schoonkrabben eerder die avond in het restaurant waar hij werkte, zat stinkend tussen zijn nagel en zijn vingervlees. Sam Black, dacht Tokkie. Zijn schaduwen.

    Ah Mignonne, in how few hours
    The petals of her purple flowers
    All have faded, fallen, died;
    Sad nature, mother ruinous
    That sees thy fair child perish thus
    Twixt matin song and even tide

De strofe van Ronsard die Daniel voor hen had voorgedragen. Die Tokkie nooit zou vergeten.
    Zijn ouders kwamen het kerstfeest vieren. En op een middag vertelde hij over Daniel. Ze zaten in de reusachtige zitkamer, peuzelend aan de sandwiches met de kalkoenrestjes en zijn moeder schonk thee bij de glazen tafel.
    `Fop' is het Engelse woord dat Tokkie koos om Sams vader te beschrijven. Hij was rozenkweker, hij kweekte oude, zeldzame rozensoorten, legde hij uit. Het was zomer, toen, en Daniel droeg een breedgerande Viëtnamese strooien hoed, kwam op het door lelies omzoomde tuinpad op hen toelopen. In zijn hand een gele roos, en hij zwaaide de roos heen en weer, bracht de steel telkens omhoog om eraan te ruiken.
    Gert keek naar Tokkie met de kop thee op zijn knie. Dan naar buiten, naar het heldere leven in het bos. Maar Tokkie, wilde hij zeggen, daar klopt niets van. Weet je het dan niet meer? We gebruikten het woord `dandy' voor Daniel. En de roos was toch roze en niet geel. En het pad waarop Daniel kwam aanlopen, had een rozenhaag aan beide kanten. Helemaal geen lelies. Maar iets weerhield hem. Iets achter en aan de andere kant van zijn rechterschouder. Hij keek haastig: iets als een grijze honger.

`agapante' heten in het Ned. keizerskronen. Maar het is een tamelijk onbekende plant, echter wel een leliesoort. Ik denk dat de poëtische waarde van `lelie' in deze context groter is dan die van een `keizerskroon'. Aan jou de keus.
Ik heb het vers van Ronsard opgezocht in het Frans. Het leek me mooi de Franse tekst in een noot erbij te geven, die Belgen!, maar het is zo vrij vertaald, dat het weinig zin heeft.

TANDEKA
(Vertaald door Riet de Jong-Goossens)

Veertig jaar al woonden Tandeka Radebe en haar mensen op de boerderij. Ze zag er weldoorvoed uit, wie zag haar de jaren aan? Oubaas en Oumies zijn voor haar ogen grijs geworden. Traag ook. Maar nu heeft ze een andere zorgen. De Oubaas wil Beskuitfontein verkopen.
    Oubaas heeft het zijn werkmensen niet verteld, waarom zou hij ook? Maar ze wisten het toch. Grote auto’s stopten voor het hek van het erf. Witte mannen en witte vrouwen met mooie kleren aan stapten uit. Soms spraken ze een taal met elkaar die niet Afrikaans of Engels was. Vuyo, de man die al veertig jaar de zorg voor de schapen heeft, is het hek voor een van de auto’s open gaan maken.
    ‘Komt u kopen, Baas,’vroeg hij recht op de man af. Toen knikte die ene achter het stuur. Vuyo kwam die avond vertellen dat die man nog jong was, maar zijn hoofd was van zilver. Sommige jongetjes begrepen het niet. En zijn vrouw ook, zei Vuyo, die was van goud. Uit de tas op haar schoot kwam vijf rand naar Vuyo toe.
    Van toen af aan wisten ze dat ze het bij het goede eind hadden. Ze woonden al té lang op de boerderij dat de dingen zich voor hen weg konden verstoppen. De witte mensen konden immers nooit iets voor hen verbergen.
    De Oumies kwam bij Tandeka staan. Die zat op de keukentrap achter het grote huis, een emaillen bakje met maïspap op haar schoot. Tandeka keek op, recht in de ogen van Oumies. De ogen van Oumies waren als water dat de zon vangt.
    ‘Tandeka, de Baas en ik hebben Beskuitfontein te koop aangeboden. We moeten wel verkopen. Er is niemand die het van ons kan overnemen. De Baas en ik worden er niet jonger op. En dan heb je nog die smeerlappen die zo moorden en doodslaan. We zullen vreselijk huilen als we van de boerderij weg moeten. Van jullie weg.’
    Tandeka luisterde, maar ze wist het al. Wat haar dwars zat was, dat Oubaas en Oumies hen allemaal hier op Beskuitfontein zouden vergeten.
    Vuyo had gezegd, nee, zo gemakkelijk gaat dat niet. Maar die wist niet waaróm hij dat zo zei. Hij zei ook niet waar ze naar toe moesten als zijzelf hier weg gingen. Zij, de zwarte mensen konden immers doen wat ze wilden. Wonen waar ze wilden. Maar op andere plaatsen was geen werk. Het werk was op.
    Vuyo was de man die al vóór de Radebes hier was, hij zorgde al voor de schapen op Beskuitfontein toen Tandeka aankwam. Zij was nog een intombi.* Vuyo leek jonger dan Tandeka, maar dat was hij niet. Vuyo was een man die het gevoel had nooit beloond te zijn voor zijn werk met de schapen. Zijn vaardige hand met de ooien bij het lammeren, met de stoetrammen, was nooit opgemerkt. Toen ze weer keek, zag ze dat Vuyo kwaad was.
    ‘Wanneer, Miesies?’ vroeg Tandeka en ze keek op naar de witte vrouw. Ze zou haar pap niet helemaal opeten vanochtend.
    ‘Dat kan ik niet zeggen, Tandeka, zoiets kan vreselijk lang duren.’De werfhond kwam aangedraafd, zette een voorpoot op de trap, loerde naar de pap en de melk in het bakje, op naar zijn miesies. Ze legde haar hand op de grote kop.
    ‘De Baas en jij moeten ons niet op straat zetten, Mies.’
    ‘Je weet toch wel dat we jullie nooit op straat zouden zetten, Tandeka. Jij en Notemps zijn als mijn zusters.’ Notemps maakte het huis schoon, werkte soms ook in de bloemperken, achterwerk in de lucht.
    Tandeka lachte, groef een bolletje maïspap uit haar kies. Dát van die zusters, dacht ze. Voor haar greep een dwarrelwindje papiertjes en takjes, sprong naar de watertank, dan naar het hekje aan de overkant dat je het erf af liet. Het is lekker in het plekje zon, maar in de schuur waar ze hout gaat halen voor het Aga-fornuis en in de heuvels waar ze hout sprokkelt voor haar huis, kan het in de augustusmaand snerpend koud en eenzaam zijn.
    Dat van de zusters. Niet dat Oubaas en Oumies hen ooit als honden behandeld hadden.Met geld waren ze altijd zuinig, maar meel, thee en suiker, de rantsoenen, die kwamen altijd op tijd. En elke maand een schaap voor hen allemaal daar tegen de heuvelrand. Kijk, er zijn boerderijen waar het veel slechter is. Er zijn boerderijen waar de ramen van het huis van de boer ingegooid worden. Er zijn boerderijen waar het werk voor altijd is stil gelegd. Ze kan wel huilen, zij, Tandeka.
    Voor 1994 al kwam de Mies met dat ding van die zusters. Maar pas daarna, toen Mandela op hun zwart-wit tv voor de grote gebouwen koning werd, pas toen pakte Oumies haar en Notemps bij de schouders wanneer ze terugkwam van de zee. Zij houdt écht van de Oumies.
    ‘Oumies zal mij niet op straat zetten,’ zegt ze weer.
    ‘Tandeka, hoe heb ik het met jou vandaag? De Oubaas en ik hebben immers die huisjes in het dorp voor jullie gekocht. Jullie namen staan allemaal op de lijst voor een huis. De Baas en ik zouden jullie immers nooit op straat zetten. Doe jij dat met je kinders, Tandeka?’
    Maar het gaat om het meel, de suiker en het vlees van een oude ooi. Waar zal dat vandaan komen als ze eenmaal in het dorp zijn gaan wonen? En het hout?
    ‘We hebben zoveel, zo heel veel jaren op Beskuitfontein gewoond, Mies. We hebben al jullie kinderen zien opgroeien. Jouw kleine ventje, Kosie, die kwam zeggen: Tandeka, ik kom boeren op Beskuitfontein. Ik kom voor jullie zorgen. Maak je niet bezorgd.’
    De witte vrouw sloeg haar hand voor haar mond en keek schuins in de verte. ‘Zo moet je niet praten, Tandeka.’
    ‘Ai toch, Mies, ai toch. Jullie Kosie was een goed kind. Nooit een bits woord tegen ons. We wilden allemaal niets liever, dan dat hij hier kwam wonen. Vuyo ook.’
    Tandeka dacht aan haar eigen vader en moeder, stokoud nu, die achter waren gebleven op de boerderij van baas Saaltjie. Niet op de boerderij dicht bij het erf, maar op een plek op het veld, bij de schapen. Ver weg van vers water. Ze waren ziek geworden. Zij was naast de Oumies meegereden naar het dorp. Om met de Raad te praten. Nu zitten er zwarte mensen achter de tafels. Die begrijpen haar taal. Ze wist dat zij haar beter konden helpen dan de mensen die vroeger altijd achter de tafels zaten.
    Ze vroeg om een woonplek voor haar oude vader en haar oude moeder. Na maanden kreeg ze antwoord. Er was een huis in de buurt van Rooistoor. Daar konden ze een kamer krijgen. Op een dag ging Oumies naar het huis, dat hoorde ze pas later. Oumies pakte een oude jas en truien. Ze pakte brood, melk, vleesbotten voor haar oude vader en moeder. Het hart van Oumies, ai toch.
    De vrouw wilde terug naar binnen, haar naaiwerk in de serre weer oppakken. Tandeka zag het. Zij wilde haar hier bij zich houden, op de trap. Er was nog iets.
    ‘Hoe moet het met ons daar in het dorp, Mies? Er is niet genoeg werk voor ons, boerenmensen. De mensen in het dorp hebben al al het werk ingepikt.’ De township was vreselijk gegroeid, gegroeid. De nieuwe huizen kropen al tegen de berg op. Waar kwamen al die mensen vandaan die nu in het dorp woonden? De schrik kreeg haar te pakken, ze zette de pap neer. De erfhond moest het maar opvreten. Ze was van streek ‘Hoe moet het dan met ons, Mies?’
    ‘Tandeka, wat vraag je me vandaag toch allemaal? Ieder mens leeft immers zijn eigen leven. Jullie zullen het wel redden, geloof me.’
    ‘Hoe moeten we het redden, Mies? Er zijn daar geen uiers die ’s avonds melk geven voor onze mensen.’
    ‘Ga het maar aan Mandela vragen, Tandeka,’ maar ze schaamt zich opeens dat ze dit heeft gezegd. En toch. Ze heeft zo haar ideeën over de nieuwe regering.
    ‘Mandela wil ons van alles geven, Mies. Maar er is niets. We zullen het zwaar krijgen in het dorp. Er is geen hout.’
    De boerenvrouw dacht nu aan de boerderij die aan deze kant van het dorp lag. Met de naam Helvetia. In de jaren dertig had een Zwitser er een herenhuis gebouwd. Tegen het hoge plafond van de eetkamer, een zaal bijna, stoeiden mollige engeltjes tussen wolken. Die Zwitser had eucalyptusbomen en dennen aangeplant, later troonden ze boven het huis uit, wierpen in de zomer vriendelijke schaduwen op de witte gevels. O, wat hield ze van dat huis. Wanneer ze haar voet op het erf van Helvetia zette, voelde ze zich opgetogen. Zelfs al begonnen toen de problemen al. Pak ze, die Poqo’s, joeg de oude Zwitser zijn Rhodesische draadhaarhonden op. Ze waren van de Poqo-beweging. Ze wilden de hele melkvoorraad van elk dorp vergiftigen. Maar die boerderij, dat Helvetia. Dat zo’n herenhuis in hun district gebouwd kon worden, was een gunst. Het was de hand van de Here over de oude man.
    Maar de laatste paar jaar – ach, het gebeurde voor je de andere kant kon uitkijken – kroop de township tot tegen Helvetia aan. Vandaag de dag staat er nog maar één gevel. De bomen, allemaal, elke lieve boom van die prachtige soort, zijn tot de grond toe afgezaagd. Voor hun vuren. Ze zullen nog alles vernietigen. Het hele land. Ze stak haar zakdoek terug en trok met een heftig gebaar de hond bij zijn halsband naar zich toe, tot tegen haar heup.
    ‘In de winter hebben de mensen het daar het moeilijkst,’ zei Tandeka. ‘Ze weten niet waar ze hout vandaan moeten halen. Het bezembos op de berg van het dorp is al lang opgebruikt.’
    ‘Mandela heeft toch gezegd dat iedereen elektriciteit krijgt. De huisjes die de Baas en ik voor jullie gekocht hebben, krijgen elektriciteit, en een doorspoeltoilet. Zo heb ik het begrepen.’ Haar woorden klonken scherp. Soms moesten die mensen soms te horen krijgen wat ze niet wilden weten.
    Tandeka duwde op haar knieën en werkte zich overeind. Ze bleef echter op de grond onder de trap staan loeren naar de Mies. Vonken in de blauwe ogen. Er was niets aan haar mies dat ze nog niet had opgemerkt. Haar was nooit iets bespaard.
    ‘Beskuitfontein zal goed verkocht worden, Mies. De Baas heeft altijd goed voor zijn grond gezorgd. Jullie zullen het goed krijgen, Mies.’Aan tafel, juist toen zij het volgeladen dienblad binnenbracht, zag zij dat altijd wanneer de Oubaas en de Oumies ruzie hadden. Zij zei, nee, zij wist waar ze over ruzieden. Ze praatten praatten praatten. Te snel. Ze had de kinderen allemaal al zien huilen, allemaal tegelijk als hun vader en moeder onenigheid hadden. Niets werd haar bespaard. Veertig jaar lang niet.
    ‘Dat hopen we ook, Tandeka. We hebben hard gewerkt. Er was hier niets, geen enkele boom, boorgat of afrastering toen we hier kwamen wonen. Jij was een jonge vrouw.’ Bijna had ze iets gezegd over haar borsten in die tijd, want zij wilde het gesprek de andere kant uit sturen, luchtiger maken.
    ‘Kleinbaas Cliffie en kleinmies Christa zullen het goed krijgen als Beskuitfontein eenmaal weg is.’ Dat was haar laatste steek. Ze wist dat de witte vrouw besefte dat ze het over  het geld had dat de verkoop op zou brengen. Beskuitfontein zoals zij en de Oumies het kenden, werd nu een ander iets. Geld. Maar je kunt niet op geld wonen zoals op een boerderij met een erf. En het geld gaat de andere kant uit, naar de twee kinderen die achter zijn gebleven. Dichter kan Tandeka niet bij de kwestie komen: wij hebben hier veertig jaar gewerkt, de opbrengst van dit Beskuitfontein is ook van ons.
    ‘Nu praat je over dingen waar je niets vanaf weet, Tandeka. Het heeft ook niets met jou te maken. Het gaat jou niets aan.’
    Vonken. Het komt van Vuyo, dat vermoedden zij en haar man al lang. Zijn opstandige streken sypelen door naar de anderen. Tegen haar is Tandeka nog nooit zo brutaal geweest. Zij was altijd de slimste hier in huis, deze Tandeka. Het recept van haar lamsmarinade, van pannenkoeken, flinterdun en doorweekt, had ze haar maar een keer laten zien. Maar nu ging ze werkelijk te ver. Ze wist niet wat Jurgie, het Duitsertje, die een wildboerderij wilde maken  van Beskuitfontein, met Tandeka en haar familie zou doen nadat de koop was gesloten. Het kon haar eigenlijk ook niets schelen. De meeste zouden zeker naar hun huisjes in het dorp moeten verhuizen. In haar hart voelde ze met hen mee, maar Tandeka moest haar daarom niet op de tenen trappen.
    ‘Je moet opschieten met het eten, Tandeka. Tegen zes uur zijn de mannen hier, we kunnen ze niet laten wachten. De zoete aardappelen…’
    ‘Welke mannen, Mies?’
    ‘Luister, Tandeka, je hebt je hart nu gelucht. Ik zou jou ook heel wat kunnen zeggen, maar ik houd liever mijn mond. Dit land is nu van jullie en jullie kunnen ermee doen wat je wilt, want ik zal gelukkig niet meer hier zijn om het te aanschouwen. Maar wat de Baas en ik hier op Beskuitfontein hebben gebouwd, is niet van jullie. Dat moet je goed begrijpen. Ik heb al zo dikwijls tegen jou en Notemps gezegd, dat jullie als mijn eigen zusters zijn. En ik heb respect voor jou. De baas ook. Hij geeft je een hand als hij je groet. Maar zó, zoals je nu tegen mij gesproken hebt, doe je niet meer. Hemelnogaantoe.’ Ze draaide zich met een zwaai om en liep naar binnen.
    De elektrische radiator stond aan, de serre oververhit. Ze ging zitten, trok het breiwerk naar zich toe, niet helemaal, want ze liet de gebloemde breitas vlak bij haar voeten staan. Ze keek over het gele grasperk naar buiten, vouwde haar handen, beet op haar onderlip.
    De Here had Kosie weggenomen voordat zijn handen hard waren geworden. Het zal haar moeite kosten hier weg te gaan. Haar hele leven lag hier. Welke wilg op dit erf had zij niet in leven gehouden met emmers water tijdens hoeveel droogtes? Ze had zich al proberen voor te bereiden op de dag waarop ze hier voor het laatst weg zullen rijden, maar niets hielp. Haar hand en hart begonnen te beven. Het was als weer een kind afgeven.
    Het was laat in de middag toen ze voor de allereerste keer hier op Beskuitfontein uit een auto was gestapt. Bestoft. De fundamenten voor hun huis waren al gelegd. Karel had niet op zich laten wachten. Zijn durf had haar aangetrokken. Later was het een obsessie geworden. En wilde zij wegrennen.
    Haar man hield de deur van de Chevrolet voor haar open en ze liepen over de rode grond naar wat hun huis zou worden. Zijn arm om haar heen. De zon was net aan het ondergaan, vogels in de verte, want er stond geen boom op het erf. Toen, een stofstreep door het veld in hun richting. Een GMC-pickup joeg tot vlak bij hen en remde krachtig in wolken fijn stof dat met hem mee gejaagd kwam. Een jonge man met een .303 in zijn hand sprong eruit, sloeg het portier dicht.
    ‘Karel,’ zei hij hijgend tegen haar man, ‘ik zoek een zwart onderkruipsel dat hier naar jou toe kwam hollen.’ Spuug. Zweet. ‘Die kaffer schiet ik vanavond nog voor zijn raap.’
    Het was gewoon in die jaren, en zelfs nog lang daarna, om zo naar Tandeka en haar mensen te verwijzen. Maar de manier waarop dat ongeschoren ventje het had gedaan, de randen van zijn oren bloedrood, had haar boos gemaakt en afgestoten. Pas drie maanden later werd er tijd gemaakt om haar aan Saaltjie voor te stellen. Ze kon zijn platte voorhoofd niet voor haar ogen verdragen.
    Ze had er jaren en jaren voor moeten vechten om door de mannen hier gerespecteerd te worden. En nu nog, ach, wat hielp het ook om over zo’n hopeloze zaak te tobben. Toen, plotseling, Kosie, haar jongste, op slag dood bij een auto-ongeluk. Hij zat niet achter het stuur. Zij was niet iemand voor zelfbeklag, maar het gele grasperk aan de andere kant van de serreramen zwom voor haar ogen.
    Ze kwam overeind, betrapte zichzelf op bijna hetzelfde beeld, alweer, in haar gedachten: Kosies mollige handjes met de kussentjes op het stuur van zijn driewieler hier op ditzelfde grasperk. Dit was niet goed. Ze mocht zich niet wentelen in haar verdriet. Ze zou een poosje gaan liggen. Om Kosie niet te vergeten, maar weggeborgen te houden. Ze moest zich erbij neerleggen.
    Tandeka sneed een groot stuk boter af, zacht van het staan in de keuken, en legde de reuzeklont op de zoete aardappelen. Ze draaide een potje open en haar hand had moeite om het kaneelstokje te pakken. Ze had de Mies niet boos willen maken. Ze had alleen willen zeggen hoe zij was, want ze wist dat ze haar graag mochten. Toch wist ze niet hoe ze nu ánders moesten zijn in dit land sinds een van haar eigen mensen koning was geworden. Laatst in het dorp zat ze een tijdje voor de winkel van de Engelsman, haar spullen diep onder de groene bank geduwd tegen dieven. Ze vertelde over haar Oumies en dat van de boerderij van haar Oubaas. Toen tikte die ene langzaam met zijn vinger tegen zijn hoofd: ben je helemaal bezopen om nog steeds Baas en Mies te zeggen?
    Maar Tandeka wist hoe een ooi eruit zag als ze een giftige plant had gegeten, hoe ze begon te tollen, zich bewusteloos liep in de omheining, gek tot in haar groene ingewanden. Zij is niet zo een ooi. De dorpsmensen zijn anders, die begrijpen er niets van, laat ze maar zeggen wat ze willen.
    Ze bukte zich moeizaam om de Aga open te doen, de schaal met de boud loodzwaar. Op Beskuitfontein waren de lammeren van de Oubaas net ooien. Ze draaide de boud om, steunde, en druppelde vetvocht over zijn wang. KleinCliffie en Christa kregen al het geld van Beskuitfontein, maar die hadden nooit een vinger uitgestoken hier op de boerderij, alleen met auto’tjes gespeeld, en met poppen.
    Vanavond, alleen met haar beker koffie, drie lepels suiker, zou ze tegen zichzelf zeggen dat het zo goed was. Helemaal goed.

Laaste hoofstuk uit Ek stamel ek sterwe


Ek staan nie weer uit hierdie bed op nie, want hierdie bed is ’n goeie plek. Ek sal nie weer na kombuis of veranda terugkeer nie. Die kussing op my leunstoel sal gou weer uitpof. Dit was maar ’n sagte duikie wat ek gemaak het. Ek gee die son op die veranda aan die langslewendes terug. Die vrolike voëls sal my nie mis nie, ek hét hulle mos gegroet.
Voorwaarts na my kamer wat Jude ingerig het. Sag die houtmure, die strooimatvloer. My pantoffels geduldig vir die laaste reisies na die houtkommode, ou kleinhuisie links in die hoek. Hy pas uitstekend daar sonder versteuring van die simmetrie. Shane het alles op my tafeltjie reggepak bo-op ’n doek, watse lap het sy gebruik? Laat ek voel. Dis daai stukkie modderdoek, jute geweef om die growwe oppervlak van die aarde na te maak. Aanloklik om aan te raak. Nou kan ek net my hand uitsteek na al my laaste benodigdhede, nié besittings nie. Hier is die kliphandjie, die uitgekerfde leisteenhandjie, ’n tasobjek vir die oë van my vingertoppe. Hier my bottel water, strooitjie pas styf in sy bekkie, sal maak dat ek nie mors nie. Wat is dit? O, die blaker met vetkers. Ek weet waar alles is. Nou kan ek duidelik sien waarmee ek moes oud word, goed oud word: met die passie wat my tot my laaste dag toe sal koester. Dit is die passie om myself vir my dood voor te berei. Dit is waarvoor ek gelewe het.
Deloris bel. Sy sê sy kom Australië toe om my te groet. Sy vlieg vannag nog en sal môre al hier wees, betyds. Dis lief, maar om ’t ewe.
’n Goue damp kom deur die oostelike venster, elke milde oggend. Albert moet die telefoon bring, ek wil vir Pa en Ma bel. Waar’s hy? So ja. Lui, Albert, lui, jy sal weet hoe laat dit daar is. Ek moet vertel my kamer is van hout gemaak en dis goed om hier te lê. Die komberse is nie meer swaar nie, want ek het mos ’n duvet. Ek kan die warm lug by die venster voel inkom, ek kan voëls oor vandag hoor praat. Vir die eerste maal in my lewe wag ek nie meer nie. My wagtyd skop styf agter my rug, vorentoe wag die aarde, hy draai klaar sy koue wang. Ek moet onthou om vir Pa te sê, hy wat so erg is oor die sonnige aarde, dat ook ek daar ín na hom toe aankom, terugkom, sommer tussen die stof van die stof, vir hom om weer op te tel. En Ma sal verbaas wees oor hoe vinnig my liggaam verouder het. Ek is oud, nou. Nooit gedink ek sal nog sulke ou bene maak voordat ek sterf nie. Dis hy, ja, die oproep het deurgekom, dis ’n plaaslyn.
Dag, Pa. Albert, skuif my bietjie opper, kussing ja, so, miskien nog een. Nee, goed, Pa, ek bel net om tot siens te sê, Pa. Ag, moenie worrie nie. Moenie meer worrie om te kom nie. Dis goed so soos dit is, alles is klaar gesê, klaar gedaan. Ek wil nog net, as Pa nog net een keer my hand wil vat en my daar na die land onder die damwal toe vat, die land met die vars omgeploegde grond. As Pa my net soentoe kan neem so teen sonsondergang as die dou al vars op die sooie lê, wanneer die hemel donkerder raak, wanneer die wildegans sy maat roep, wil ek saam met Pa in die land staan en sien hoe Pa buk en van die grond optel in Pa se hand en bly afkyk na die handvol geil swart grond in Pa se mooi hand. Ek wil sien hoe Pa die klontjies fyn vrywe en hoe Pa se hand opkom terwyl ’n bietjie stof tussen Pa se vingers uitwarrel en hoe Pa daaraan ruik. Sal Pa dan vir my ook hou dat ek daaraan kan ruik? Dat ek ook aan die stof kan snuif. Of ek lief is vir Pa? Ek begryp, Pa, ek begryp. Ek het onlangs na myself in die spieël gekyk toe ek nog ’n bietjie kon sien, weet Pa wat sien ek toe daar? My skedel lyk nes Pa s’n. Dis dan wat ek afgee vir Pa om van my te erwe. Biltong gestuur? Blesbok? Dankie, Pa, baie . . . Gebed, Pa? Ja, dis goed so, Pa, dis goed so. Maar moenie bid om my gebeente nie, Pa. Die drag gebeente van Ma se skoot gaan nie so terugkeer nie. Ja, Pa, bid tot God vir die seën op my bleek gebeente, op wat oorgebly het in my pyntyd. Sodat ek nooit weer sal swerf na watter land ook al nie, maar eindelik tot rus sal kom. Ek sal kom, Pa sal sien. My as sal hier vanaf die Blouberge ver waai, Pa sal sien. Ek sal oral wees waar iemand my wil sien. My as sal op die koppies neersif vir die dassies om daarin nes te maak, vir die honde om in te rol. So sal ek terugkom, Pa. Ek moet nou groet, Pa, moet nog met Ma ook gesels. Ek groet nou, Pa, alles van die beste, my pa, alles van die allerbeste.
Dag, Ma. Nee, wat, Ma moenie nie huil nie. Dit maak dit net swaarder vir Ma. Ek is klaar, Ma, kaal aangetrek en doodreg. Nee, wat, Ma, ’n mens kan oor alles nog ’n ou grappie maak, wat, Ma’s mos nog altyd ’n bok vir sports. Ja, as Ma wil, kan Ma hier kom sit, hier op die riempiestoeltjie en my hand vashou. My hand is koud, ja, ek weet, Ma. Haai, dink Ma nou ek weet nie? Nee, Ma hoef my nie te soen as Ma nie wil nie. Spoeg is skoon, maar dit maak nie saak nie. Ek ken mos vir Ma. Soen my sommer op die slaap. Ek kan hoor Ma se hartseer is groot oor die eersgeborene uit Ma se eie vlees. My liewe ma. Ag nee, wat, Ma moenie so huil nie. Ons sal mekaar almal weer . . . Dis oukei. Nee, Albert het vir my heerlike vaalvleis gemaak. Ag, ek eet nie meer nie, Ma. Net water, heerlike koel water. As Ma wil, ja, veral in die nag as ek toilet toe gaan, dan kan Ma kom help. Dit was vir my die swaarste, nou is die kommode sommer hier in my kamer brand olie. Ma weet mos, lekkerruikolie. Almal sorg goed vir my, my kamer is mooi, Ma, hy’t ’n oostelike venster. Jude maak elke oggend oop dat die voëls kan binnekom. Verekombers, ja, Ma. Maar ek word nie meer warm nie. Albert kyk goed na my, hy maak die hout en hy hou die vure aan die gang. Verwarmer is maar die hele dag aan. Hestertjie wil ook? Kan nie meer nie, Ma, ek is nou te moeg. Nee, moenie worrie nie, Ma, ek weet Ma-hulle wou gekom het. Alles was mos klaar gereël, ja ek waardeer dit baie, Ma. Nee, wat, dis nie nodig nie, Ma moenie nou daaroor sleg voel en moenie huil nie. Ja, my bene, ja, ek onthou hoe Ma altyd my bene gevryf het. Ek kan nie meer nie, Ma, ek is te moeg om met hulle te praat. Ek onthou Mirjampie en Tilla en Hestertjie. Ek sal nie lank genoeg blind wees om die herinnering aan hulle mooi ou gesiggies te verloor nie, Ma, ek sal betyds sterwe. Ek moet nou gaan, Ma. Sê nou tot siens, Ma. Tot siens my ma, my mooiste ma.
Albert, vat die foon, ek wil, o, hier’s my water. Wil graag ’n ruk alleen wees, asseblief. Ek is so moeg nou. Nee, dis oukei, ek het genoeg kussings.
Misosop?
Water, eers water. Laaf my tong, Shane, laaf my, jou hand agter my hoof. Warm sop, nie te warm nie. Sal hierna nie weer eet nie. Dankie, Shane. Genoeg, genoeg. Alle lus vir kos is klaar, Shane, dis belangriker om aan jou te vat. So wil ek, so kan ek jou groet. As ek aan jou vat, Shane, ruik ek die neutegeur van bruinrys, melksag gekook. Jy weet mos hoe hy sy heerlikste stoom in jou neus opslaan as jy die drukpot oopmaak. LiefShane, jy’t geweet ek het altyd na jou hande se handewerk gekyk, elke wortel wat jy so mooi gesny het vir my om af te kyk, smaak na jou okkerneuthande. Ek gaan nie meer hier wees nie, jong, jy gaan ’n nuwe mate moet soek. Ek weet jy sal hom raakloop op ’n dag net so skielik soos die currawongs die stilte kan breek. Jou kind wat jy wil baar, sal jou eie donker oë erf, in hulle lees jy dalk van my, proe jy dalk nog van my in sagte sagopoeding met klapper en suurlemoen. My suster was jy, ek het jou klaar omhels.
Gaan nou, Konstant, dis goed vir my dat jy gaan. Ek sal jou mis, ek gaan jou kos mis in die kombuis. Jy’t so gou geleer. Toe word jy kreatiewer as ek. Ek gaan jou jare vorentoe nog mis. My broer het jy geword, maar ek laat jou los. Ek gee jou af omdat jy nou wil gaan, dit was tog jou keuse. Ná alles was dit tog jy, nè, Konstant. Jy het nooit vir jou laat kies nie. Onthou jy nog, Konstant, onthou jy nog wat jy vir my gesê het: I’ll hit you that your grandma mistakes you for a duckbird? Ek staan nou op van die plek hier langs jou bed, Konstant. Ek loop nou. Ek wil nie voor jou huil nie, want jy is gereed. Jou gesig is mooi vir my, jou oë sag soos ’n klein kersvlam. Goeienag, Konstant. Well done, my mate, see ya, see ya.
Kom maar in, Albert, jy’s huiwerig. Huil jy nou? Haai, jong, moenie. Jy’t so mooi vir my geword, Albert, het ek jou al gesê dat ek nou weet my familie was maar net mense wat ek op die markplein ontmoet het, gegroet het, bietjie mee gepraat het, van geniet het, pyn van gesmaak het, en toe moes ek verder loop, Albert. Jy sal teruggaan en vertel, vertel, en julle sal mekaar verdra, almal, elkeen soos hy is.
Jy moet my nou eers help om op die kommode te kom, asseblief, Albert. Troue pantoffels. So, dankie, Albert. Water ook, bottel is daar, jy weet mos. Water ek ek
kan nie meer my hand laat sak Albert, vat die bottel die bottl die bot dis nou klaar, jy kan maar sê, Albert. So sal dit vir jou ook makliker word. Maak maar klaar. Sê jy maar ook jy’s reg om my te los, Albert, jong, ek’s so bly jy’t nog betyds gekom. Te laat die ander, maar dit maak nie meer saak nie. Jy moet nou nie meer met so ’n lang gesig rondloop nie, so soos ’n ou Griekse weduweetjie. Jy moet nou ook goed raak vir jouself, jong, jy’t alles goed gedoen hier. So goed jy kon. Alles is gedaan, soen my nou, Albert, liefste boetie.
Nou Jude. Dis my laaste kers dié een langs my bed, is jou werk, nè. Jy wil nie hê dat ek in die donker lê nie, jy het my opgepas soos ’n eie kind. Die sorgery het ’n groot kom lewensessens uit jou geskep ter wille van my. Ek is bly jy wou dit so gehad het, maar hierna kan jy soet rus, my Jude, jou hande kan jy vou, jou goeie kop kan jy aanleun teen iets sags. Maak maar jou vlegsel los, jy hoef niks meer te reël nie. My lewe is weggepak, die erdepot vir my as staan reeds gereed, reggeskuif. Ek wil geen musiek hê nie, geen menseklank, geen stem met muwwe woorde, jy weet mos, ons het alles klaar bespreek. Ek vertrou jou nou. Alles sal reg loop. Elke ding is reeds op sy aangewese plek. Jy het wel gedaan, hierna is jou drag veerlig, ’n melkbospluim. Want ek gaan nie meer daar wees om jou te mis nie, jy sal my skaars voel. ’n Stofwarreltjie. Jou voete kan nou rustig wandel waar jy wil. Ek het klaar geroep. Jy hoef nooit meer jou ore te spits nie, Jude, jou welgeskape ore. Jou pragtige lyf ruik ek nou nog, sy gebrande olyfolie was ook vir ’n kort tydjie aan my gegee om so te geniet. Ek is bly ek kon een keer daaroor streel. Vat ’n lekker paadjie in die bos na jou geliefde boom, slaan jou moeë arms om sy stam wat luister, wat na jou wil luister, want jy het altyd so na my geluister. Weet jy, Jude, jy’t by die bome geleer hoe om te luister. Ek was maar ’n kort rukkie die maaksel van jou bruin hande en ek weet nou dat ook dit vir my goed was. Die raaisel word pas ryp wanneer ons oud en gedoem tot keuseloosheid sy antwoord raai. Loop nou, loop nou. Ek weet jy sal nie huil nie. Ons het al lankal gegroet. Loop nou na jou bome toe. Hulle is oud, hulle is sterk, hulle sal jou van krag dien. Voor jy gaan, Jude, draai my op my rug. Ek kan nie meer in slapende leeuposisie nie. Op my rug, dan, so sal ek dan loop, dankie, Jude.
Sag wees nou met jouself, Konstant. Sag nou. Soos jy jou eerste lewensasem ingetrek het, moet jy nou ook jou laaste lewensasem laat gaan. Sag nou, sag met jouself. Alles gedaan. Net sag, liefste, liefste Konstant.
Ek weet, ek sien klaar my koms, my hart is nog warm, nog net ’n bietjie rondloop hier. Gaan nou maar, Jude, jy was my allerliefste Judie, loop sag, loop soet, my Jude.
Net jou buitelyn, net jou . . . nie meer praat nie, tong dik. Werkwoorde pas nie meer by my e k nie meer te vinde nie. Nog stemme buitekant. Was dit die hond, wind? kom in by die venster, hy’s oral, vensters oral. Wie praat wat praat? Ore aan alles op dowe net nog Sha net nog skimmerighede om kooi, waar die bottel waar die water? Swaar nou. Weg, altyd weg. Moet hand by voorhoof . . . Krap, te swaar, vingers stompe. Kannie eers by wange hol nou. Weg. Dieper af, swaarte van alles. Verekombers. Moet vir Ma kry om dit weg te vat, te swaar. Vere so so vol lood appels swaai nie kannie hand te swaar. Nog iemand ekstra hierso, iemand? Nog mensefiguur, te veel hier, te veel buitelyne. Menseliggame weeg te swaar . . . Sien ’n bewende beeld. Dis ’n groot lyf, hand. Iemand vat my hand. Stem in binnehoof. Van ver af, sy. Hoor haar met binneoor. Sy sy sy’s so vol, my hand in hare.
Ek sien jou, Deloris, ek sien jou.
Sohoekomsoversekomsoverdelomysotesienslaap.
Omdraai. Reg so, nee op kant, omdraai . . . op sy seblief op kant . . . lin nee regter ek meer kussings een te veel meer of min soeter slaap soet die wind waai als weg, weg innie stof bewende agter agter nog agter die stof daar is hy, daar die lugspieëling.
Neus loop. Water. Uit. Dis nie trane nie. Oë huil nie sommer nie. Voggies sal laaste wees. Hoef nie weer . . . julle te bevuil nie, laaste broekskyt dié. Laaste. Hande wie s’n? Is sy nog hier? Wie se hande? Mooi werk julle, liggaam beef nog, maar kan niks ruik nie. Laaste goed was sonder reuk. Ek net water, net maar water. Bewe nou, mond droog keel taai. Daar’s nie meer water nie lippe trek weg alle vog op. Is nou vreeslik dors, moet nog drink. Hoekom gee niemand water? Almal so stadig, waar is water? Tog net hier, ek. Kan niemand droë tong sien? Te begaan oor reuk, droog gou op, die reuk vergaan, die reuk hier mooi by die poel aangekom, aangekom hier, gloed oor ruswaters waar seuntjies baljaar in sonpoel van goue glas, maar vinnig verby, weg, alles spoel weer weg, die wasigste weg gekies . . . Hierso soveel mistigheid. Daar’s hulle, rokies, daar’s hulle in die mis, yl asempies.
Gaat nou weg, laaste warmpie in toon in voet, weg. Alle warm klappende handjie koue kruip op, hard op hardloop na hart, daar is niks meer net koue vuur by neus koue asem wie is jy? Koue asem ys op my tong ysig alles, Pa se naam? Weg allemaal onbekend. Sien klanke. Vat maar weg, die water, gespeen daarvan. Hoor gesigte. Wie’s julle wie’s? Alles op in vlam, alles nou bymekaar hopie steek maar aan, hele lewe is bymekaar: paar ou stokkies. Vlamme nou, so is dit goed. Sien hulle, hoor hulle. Dis hulle! Rooi vonkies hokant heilg’ vuur.
Asem kort-kort, kort-kort raste raaste ghuuu daarissenikse niks hier geen meer alles tot niets blaas uit groot asem uit sien hom dis Oupa ruik na witbrood sy hande so mooi wit wat wind bring blaas op groot wind nè Oupa wind om my hart . . . laaste bietjie laaste bie . . . warmte daar lampie van die hart . . . Oupa kom met lampie gloei rooi en vlak in net bietjie, asempie lank uit . . . blou lug uit, alles uit . . . alle lyd uitgeblou, al lydende vir allemaal. Daar’s hy! . . . daar’s hy nou . . . ogie vannie lampie is . . . is wit lig wit ek sien om . . . dis om dis om my oral suiwer wit
ek
*

Dans aan het einde van de dag
(vertaald door Riet De Jong-Goossens)

1

Picknick onder de peperboom

In de maand augustus van het jaar van de noodtoestand hoorde ik, Petrus Steenekamp, de schreeuw voor het eerst.  Daar onder de peperboom, waar we de picknickmand met ons ontbijt aan het uitpakken waren. De schreeuw scheurde over het veld naar ons toe. De oorsprong, wist ik onmiddellijk, lag op de Renosterberg,*  vier- vijfhonderd meter van onze picknickplek vandaan. De schreeuw kon vergeleken worden met het zware vlezige lichaam van een dier. Zijn kop klonk scherp, als een snijtand, als een waarschuwingsgil tegen een slang. Het middelste deel van de schreeuw, de buik, deed ons ter plekke verstarren in onze bewegingen.
    Hendrik Douw Steenekamp, staat als bevroren, de hak van zijn schoen opgeheven, hij is net van plan zijn pijp erop uit te kloppen. Angst druipt ijzig wit van zijn gezicht. De opengedraaide thermoskan met koffie blijft half gekanteld in de rechterhand van mijn moeder, Iris, hangen. Hemel-nog-aan-toe.
    Het is de schreeuw van een mens. Hoewel iedereen dat later ontkent. En ook ik begin er uiteindelijk aan te twijfelen. Want wie heeft ooit een menselijke stem zo horen bulken? Alsof de maag uit het lichaam werd gescheurd. Mijn oma Lalie zit te rillen met een angorawollen sjaal om haar benen op het gewitte bankje. Onder haar bodystocking bolt het kippenvel op als pokpuisten.
    En de staart van de schreeuw, die is zo verschrikkelijk omdat er geen eind aan komt. Hij weergalmt nog steeds rauw in mijn oren. De nagalm van de schreeuw is inderdaad dierlijk. De vloed dierenangst volgend op de snee van het slagersmes.
    Door de verlammende slaap van een rit in de vroege ochtend worden Mirtel en Klein Hennie gespaard voor dit angstaanjagende geluid. Ze liggen op de achterbank van Hendrik Douws zwarte Pontiac Parisienne, toegedekt als rupsen in hun cocon. Maar toch, later, als ze worden gewekt voor hardgekookte eieren en boterhammen, beginnen ze vragen te stellen over een hond langs de weg.
    `Welke hond bedoel je toch? Er is hier nergens een hond te zien.’ Hendrik veegt zijn gezicht af met zijn witte zakdoek; hij probeert de brand in zijn pijp te steken en hij is ongeduldig. Zijn eerdere sombere stemming slaat nu om in een krachteloosheid die hij op dezelfde manier, onverklaarbaar, met zich zal meedragen.
    `Die hond onderweg,’zegt Hennie, `onder het wiel van de auto, de hond zit aan het wiel vast,’ probeert hij uit te leggen.
    `Waar heb je het toch over, ga zelf kijken of er iets onder de auto zit, hier, pak een boterham,’ zegt Iris. Hennie gluurt naar de wielen van zijn vaders Pontiac, maar hij durft er niet dichtbij te komen.Als hij zijn boterham met abrikozenjam van Iris aan wil nemen, houdt ze die zo vast dat je het onmogelijk aanreiken kunt noemen. `Het is…’ gilt Hennie, omdat zijn moeder zo ongewoon doen. `Het is…’ en meer krijgt hij er niet uit. Bijna tegelijkertijd slaat Iris haar hand voor haar mond, ze heeft nog steeds haar oudroze handschoenen aan, geschokt door haar eigen ongewone reactie.
    Klein Hennie kijkt zijn moeder onzeker aan, en draait dan zijn hoofd met een ruk naar de wielen van de Pontiac: `De hond die niet dood wilde, mama.  Hij kruipt weg in het gras van de berm,’ en hij begint zomaar te huilen.
    `Ik heb hem ook gehoord. Hij bleef maar janken. Kijk eens hoe nat ik ben van het zweet,’ en Mirtel laat iedereen haar vochtige handen zien voor zij ze afveegt aan haar gele duffelse jas. Het hele gebeuren bevestigt dat ze haar eigen waarschuwing niet in de wind had moeten slaan: ze had in de intimiteit van haar slaapkamer met de zware poederwalmen moeten blijven.

En dan dat televisie-incident van de avond tevoren. Niet dat we er zo vreselijk door van streek waren. Maar nadat we daar onder de peperboom de schreeuw hadden gehoord, was er onrust ontstaan. En toen ben ik de wrange wortel van die onrust gaan uitgraven bij de gebeurtenis van de vorige avond.
    De televisieontvangst op Wildeperdehoek is niet wat je noemt geweldig. Hendrik beweert dat het door de rijp komt die de antenne scheef trekt. En toen de president gisteravond op het scherm verscheen, had hij een afgeplat hoofd, en waren zijn schouders zo breed uit als van een rugbyspeler.
    `Stil eens, Hennie, hou op met dat gepook in het vuur, dan kunnen we even luisteren,’ zegt Iris en ze legt haar breiwerk, een wollen onderrok voor oma Lalie, weg. Klein Hennie geeft de gloeiende stompen van de bezemstruik nog een geweldige opdoffer met de pook. Toen de president zijn mond opendeed, spatte er een salvo vonken in de schoorsteen op.
    `Kijk daar!’ gilt hij. En wij staren gezamenlijk naar zijn vuurwerk.    
`…ONS LAND…’ zegt de president met zijn ogen op ons gericht, `BEVINDT ZICH IN DE WURGGREEP VAN HET GEWELD…’ Op ons toestel weigeren zijn twee lippen hardnekkig zich te tuiten op de `o’ van ONS. Het gaat zo: de lippen van de president blijven zo plat als die van een breedbekkikker zodat hij erin slaagt om de `ee’ van GREEP volmaakt uit te spreken, hoewel een seconde of twee langer gerekt dan normaal. En van zijn laatste woord maakt zijn afgeplatte mond GEWEELD.
    `O hemeltje,’ proest Mirtel en maakt een danspas achter de halve cirkel van onze stoelen. De ergernis staat op de het voorhoofd van Iris en Hendrik afgetekend.
    `Wat is er nou weer mis vanavond?’ Hendrik leunt voorover om aan de knoppen te morrelen.
    `Wacht, wacht,’ houdt Iris hem tegen.
    `EN DAT ER VANAF MIDDERNACHT DEZE NACHT DE NOODTOESTAND DOOR HET HELE LAND WORDT AFGEKONDIGD.’
    `Houd je mond, Mirtel, als je niet wilt luisteren, stuur ik je naar je kamer.’
    `Ik kan er niks van verstaan, verdorie, absoluut niks,’ zegt Hendrik met stemverheffing.
    `Moet je zijn voorhoofd zien!’ Hennie kan zich niet beheersen. En inderdaad, het oranje-blanje-blauw van de reusachtige vlag achter het hoofd en de schouders van de president werpen een regenboog op het voorhoofd van de regeringsleider.
    `Wat een zooi, zegt  Hendrik, staat snel op en zet de tv uit. `Ons land zit in de penarie en jullie, kinderen, maken er grapjes over. En je moet niet denken dat het geweld zal ophouden.’ Hij kijkt Klein Hennie aan. `En als jij en Mirtel je niet kunnen gedragen,’ en ondanks het feit dat Mirtel de kamer al uit is,  blijft hij foeteren: `dan blijven jullie voortaan hier maar weg als het nieuws op het scherm komt. Aan de grens worden onze mannen doodgeschoten en nu begint het gedonder ook al in de zwarte woonwijken, heb je me gehoord, Hennie? Nee, verdorie, zo kan het niet langer. Geen wonder dat er geen discipline meer is in ons land.’
    `En Mirtel dan, papa?’ pruilt Hennie.
    `Mirtel net zo goed als jij,’ bevestigt Hendrik. `En nu ga ik naar bed. Morgen moeten we vroeg op. En jij, Petrus?’ vraagt hij aan mij. `Waarom zit je me aan te kijken alsof je me iets te verwijten hebt? We moeten één lijn trekken, mijn jongen. Ik weet best dat je in je dagboeken en zo dingen schrijft die ik liever niet wil lezen.’
    `Ik kijk helemaal niet alsof ik je iets te verwijten heb, pa, alsjeblieft zeg! Waarom zou ik ook…’
    `Vergeet niet waar je vandaan komt, Petrus,’ valt hij me in de rede, `en je moet Johannes bellen. Ik maak me zorgen over hem, daar in Kempton Park. Hij moet terugkomen naar de boerderij. De dingen gaan fout daar op de Rand. Hier op de boerderij is het veiliger.’
    `We leven in een vreselijke tijd,’ hoor ik mijn moeder tegen Mirtel zeggen, voordat ik later het donzen dekbed, vorige winter gevuld door Iris en Nosisi, over mijn hoofd trek. ‘s Nachts stak de zuidenwind op. Als die bleef waaien, ging het niet vriezen.
    
Nog voor de zon opkomt, hoor ik de zijdeur open en dicht gaan. Dat is Hendrik Douw, de kraag van zijn jas hoog opgeslagen. Hij loopt over de berijpte velden in zuidwestelijke richting waar de grensafscheiding van Wildeperdehoek in een bergkom doodloopt. Rechts ligt ons bedrijf, links ligt de boerderij RooiDam waar oma Lalie nu nog woont, al is opa Lampinon Prêns al lang dood.
    Aan de voet van de berg groeit welig het bezembosje en hier en daar klemt een bitterzoetstruik zich vast aan de ruwe rotsen. In de zomer zal hier de roze wilde roos met zijn fijne bloemengeur bloeien. Hier komt zelden een levende ziel en onze boerderij is door mijn vader naar deze plek genoemd. Want als je geluk hebt, kun je tegen zonsopgang nog steeds de paar wilde paarden zien die nog zijn overgebleven. Op deze tijd van de ochtend loopt Hendrik flink door. Hij heeft altijd haast. Zijn laarzen van koedoeleer knerpen over de hard bevroren struikjes. Af en toe staat hij stil en schopt even met de punt van zijn laars tegen een struikje. Zelfs in het donker herkent hij de soorten. Ankerkaroo. Het zeldzame struikje.  Ooisla. Vogeltje-kan-niet-stilzitten. Het bitterzoetstruikje op plaatsen met brakke grond. Er is genoeg te eten op het veld. De schapen zullen de winter wel doorkomen. Hij denkt aan het gezicht van de president gisteravond. Hij lacht en schrikt van zichzelf. Die man gaat gebukt onder de last van deze tijd. Hij kon de blauwe wallen onder de ogen van de president zien. Of was het een blauwe streep van de vlag die het beeld zo verwrongen maakte? Hij loopt haastig door zodat de kou hem niet kan inhalen. Hij kiest altijd de wilde paardenhoek als hij het gepeupel van zijn gedachten wil ontlopen.
    De ochtendster staat nog steeds hoog als hij zijn doel bereikt. Hij kan de dieren ruiken. Hun zweet, hun mest en hun huid. De vorige avond zijn ze hier beschutting komen zoeken. Links voor hem ziet hij hoe hun donkere lijven tegen elkaar wrijven en schuren voor een laatste beetje warmte voor ze wegdraven om een plek te zoeken om te grazen. Ze hebben hem al gezien. Ze ruiken de mannengeur hier bij hun schuilplaats. Dat weet hij. Als hij op zijn hurken gaat zitten, spitst een hengst zijn neusgaten, heft zijn hoofd en snuift de scherpe winterlucht op. Hendrik ziet geen drachtige merrie. De paarden planten zich maar moeilijk voort. Of iemand steelt de jonge veulens. Ze blijven maar in een cirkel rondstampen. Hun onbeslagen hoeven hebben de aarde hier verpulverd. Stof dwarrelt op en werpt een deken over Hendrik en de bezembosjes. In de ochtendschemering lijkt het of er een bruine mestwolk over de bergkom hangt. Geknield beweegt Hendrik Douw zijn lippen en bidt tot God voor deze ijskoude aarde, zijn grond, en deze mensen, zijn mensen. Hij staat op. Van hier af ziet hij in het eerste ochtendlicht het glimmende dak van de schuur op het erf van Wildeperdehoek.
    Als hij thuis komt, is iedereen al op, prikkelbaar door de verstoorde slaap en gelaarsd en gespoord voor de reis naar onze oom Jannie. Hij drukt Mirtel even tegen zich aan om haar goedemorgen te wensen, maar ze schenkt hem haar volle meisjeslippen. Gisteravond storm, vanochtend een zoen. Zo heeft Hendrik de handjes van zijn kinderen in de zijne genomen om ze van jongs af met de verschillende temperaturen van zijn warmbloedige karakter te confronteren. Alleen Johannes met zijn gitzwarte haar, zijn oudste, heeft de welgevormde hand van zijn vader van zich afgeschud.
    `Je ruikt lekker, papa,’ zegt Mirtel.
    `Naar kerriebos. Ik ben in de wilde paardenhoek geweest.’ Hij hoort dat ik buiten de auto al heb gestart. De motor doet er lang over om goed warm te worden.
    `Waarom neem je me nooit eens mee naar de wilde paarden, papa?’ en Mirtel slaat haar armen om haar vaders middel.
    Oma Lalie kijkt op uit haar stoel waar ze bij haar ochtendgebeden had zitten mijmeren. `Het is toch wat, waarom moet zo’n oud mens als ik toch zo vroeg opstaan bij deze kou.’ Ze heeft vannacht bij ons geslapen zodat we voor dag en dauw konden vertrekken. Ze wil met mijn oom Jannie gaan praten. Ze beweert dat er nog wat anders dan struisvogelveren in die dozen liggen die hij naar Japan uitvoert. `Wat dan, ma? Wat in ’s hemelsnaam denk je dat Jannie nog meer inpakt?’ Nee, ze knijpt haar lippen stijf op elkaar, maar ze heeft zo haar vermoedens en daarom rijdt ze vandaag mee.
    Als we instappen om te vertrekken is het binnen in de auto al lekker warm. Het ruikt naar Iris’ parfum en naar de bekleding van de banken. Iris draagt een chocoladebruin pakje van zuivere wol en zwarte Italiaanse schoenen met hoge hakken. Om haar hals een parelsnoer, een erfstuk.
    Als ik onderweg wakkerschrik, staat de zon al hoog aan de hemel en schijnt diep en oranjekleurig over de weidevelden. Oma Lalies mond is opengevallen, ze zat naast me zo lekker te snurken, maar als ik een vin verroer, begint ze onmiddellijk te zaniken: ` Hemel, wat zitten deze banken toch hard. Ik klaag niet, hoor. Ik wil mee naar Jannie.’
    De weg voert tussen de Koffiebus en de Teebus door. Ronde bergjes die op omgekeerde theekopjes lijken. Als jongen moet Hendrik ooit de helling hebben beklommen, maar deze ochtend laat hij het bekende verhaal achterwege. Als hij zo stug is,  voelen we ons niet helemaal op ons gemak, hij was ons al aan het voorbereiden op de schreeuw die wij de peperboom te horen zouden krijgen.
    De toppen van de twee ronden bergen zijn onbeklimbaar steil en de hellingen gaan loodrecht naar beneden, ze zijn wit van de mest van de aasvogels die daar eeuwenlang geleefd hebben. Pas in onze tijd beginnen de vogels uit te sterven. Ze halen hun aas van velden die met gif zijn bespoten. Een commissie van de boeren, vertelt Hendrik toch, maar zo snel dat hij er vlug mee klaar is, had regelmatig slachtafval van schapen op de hellingen van de Koffiebus en de Teebus gegooid om de arme vogels aan te moedigen. `Maar wat raad je, de zwarten uit de buurt hier kwamen erachter en gingen toen het vlees voor henzelf halen.’
    `Tja, ik kan maar één reden bedenken waarom ze dat deden,’ zeg ik.
     `Onzin, Petrus, ze krijgen allemaal een goed loon. Je wilt mij toch niet wijsmaken dat ze honger lijden. Kijk maar eens naar het gros van de vrouwen, vet en volgevreten. Maar ik stop even, want ik wil plassen.’
    Hij parkeert op de stenige berm van de verharde weg en stapt over het ijzerdraad. `Pas op voor je jasje,’ waarschuwt Iris nog, draait haar raampje weer dicht en zegt tegen mij: `Petrus, waarom laten jij en je vader ’s morgens vroeg elkaar niet met rust? Niemand heeft op dat moment van de dag zin in jullie eeuwige gekibbel.’
    `Er is iets met Hendrik,’ zegt oma Lalie over de sombere stemming van haar schoonzoon.
    Hendrik loopt tot bij een plek met Turkse vijgen. Torrefia, noemen de zwarte mensen deze plant. Boeren planten rijen Turkse vijgen aan voor veevoer in droge perioden. Hendrik pist achter de brede bladeren van een Turkse vijg en komt door het veld teruggelopen.
    `Kijk eens wat ik gevonden heb,’ roept hij. En als hij dichter bij de auto is: `Dit jaar is anders dan anders. Rijpe Turkse vijgen in het midden van de winter!’ Hij bukt zich bij een plat stuk leisteen, snijdt met zijn zakmes kop en staart van de Turkse vijg, geeft een snee in de lengte over het buikje, zet zijn vingers bij de randen van de spleet en drukt er de rijpe pitvrucht uit.
    `Een liefhebber voor een torrefia?’ Hij gluurt door het raam naar het warme nest mensen.
    En opeens wil ik samen met hem daar buiten staan. Ik wil zijn intens enthousiasme over de vruchten delen. Ik stap uit, laat expres het portier openstaan en pak de geschilde vijg van mijn vader over. Hij snijdt het dikke buikje van nog een torrefia open en eet gretig zodat het sap in het rond spat.
    Mirtel gilt zichzelf wakker uit haar slaap. `Doe dat stomme portier dicht,’  draait zich om en slaapt verder. Een van haar lange bruine haren blijft aan een spuugsliert kleven..
    Ik zie hem nu nog steeds zo: de schouders van Hendrik Douw in zijn blauwe blazer tegen de helderblauwe horizon. Zijn witte regelmatige tanden happend in het groene vlees van de Turkse vijg. Het zoete sap dat uit zijn mond loopt.
    Bij Midros wordt oma Lalie wakker. `We moeten stoppen om te eten,’ beveelt ze ongeduldig. `Wanneer parkeren we ergens om een hapje te eten, Hendrik?’
    Iris kijkt op van haar breiwerk. `Maar ma, we hebben pas gestopt, toen had je van de Turkse vijgen kunnen eten.’
    `Hier kan het echt niet, ma,’ probeert Hendrik haar te paaien. `Daar valt niet over te praten. Pas een heel eind voorbij Midros kunnen we parkeren.
    De president met zijn driekleur-voorhoofd had gisteravond niets nieuws te vertellen. We waren er al aan gewend beducht te zijn op onraad in de buurt van kaarsrechte, stokstaart-waakzame lijfjes, van bespieders met priemende oogjes en gespitste oortjes. Gewend snel weg te duiken als het moest, met alleen de punt van de geweerloop uit het gat.
    Op deze weg die we wel moeten volgen gooien tieners van de middelbare school Midros al heel lang met stenen naar auto’s van blanken. Ze verschuilen zich vlak bij de weg in het gras en gaan van start zodra ze iets op wielen aan zien komen. En als hun eigen loslopende ezels ’s winters het gras opvreten, staan ze gewoon open en bloot langs de weg stenen te gooien. Tot de politie hen wegjaagt, of arresteert als dat mogelijk is.
    Oma Lalie leunt voorover en pakt Hendrik bij de schouders. `Denk je dat het veilig is hier?’
    `Wat krijgen we nou, ma? Jij bent altijd de eerste die het heeft over zou-dit of zou-dat. We rijden flink door en hopen het beste, of hoe denk je dat we anders deze streek door moeten? Vliegend? Bovendien wordt dit stuk weg tegenwoordig bewaakt door het leger,’ zegt Hendrik en hoopt dat het zo is.
    En dan de geruchten, altijd de geruchten: `Ik heb laatst van Alida dat verschrikkelijke verhaal gehoord van een baby’tje dat door de ruiten van een auto op de achterbank is doodgegooid,’ en oma Lalie laat zich terugzakken op de harde bank. Ik bedenk opeens dat ze vergeten heeft haar voorman, April, eraan te herinneren nu al mest in te spitten bij haar Peace-rozen. Ze wil een overdaad aan rozen komende zomer.
    En Klein Hennie die op een vrijdagmiddag thuiskwam  en zei dat hij op school heeft gehoord dat er zeven witte kinderen doodgestoken zullen worden voor iedere zwarte scholier die door het leger wordt doodgeschoten. Ontsteld door dit verhaal sneed Iris voor haarzelf en Klein Hennie toen maar een dik stuk sinaasappeltaart af. En ze gingen samen aan de keukentafel zitten voor de warme buik van het fornuis.
    `Voor ons zelfbehoud,’zei ze bij de eerste hap. Ze had er een flintertje te veel sinaasappelschil in geraspt.
    `Wat zeg je, mama?’
    
We stoppen onder de takken van de peperboom. Oma Lalie pakt Hendruk weer bij de schouder. `Ik ben zo blij dat je stopt, Hendrik, mijn maag knort van de honger.’
    Hier onder de peperboom heeft de dienst wegonderhoud uit de Kaap een tafeltje en vier bankjes van witgekalkt beton neergezet. `Kijk, daar ligt de oude Renosterberg.’ Voordat iemand uit kan stappen wijst Hendrik door het raampje aan zijn rechterhand. `Toen ik een opgeschoten jongen was, hebben mijn neven en ik hem op een zondag beklommen.’ Mijn vader doet een ware aanslag op onze oren met zijn klimverhalen. Maar we luisteren gedwee. `Die daar is een heel ouwe berg. Je kunt het zien aan de rotsformaties. Er is een bosjesmantekening van een gele baviaan een witte geit die haar kalfje laat drinken. Zie je de neushoorn erin? Mijn zoon?’ vraagt hij aan mij. `Kijk, daar vooraan zit zijn dikke neus en een beetje hoger begint zijn hoorn.’
    `Weet je, Hendrik, ik heb er mijn hele leven nog nooit een neushoorn in gezien. En ik weet niet hoe dikwijls ik hier al voorbijgekomen ben,’ en oma Lalie stapt moeizaam uit de auto. Ik wil het portier nog voor haar openhouden. Ze is stijf van het lange zitten. En van pure inspanning laat ze een zachte, reukloze wind.
    Deze keer houd ik de draad omhoog voor Hendrik om zodat hij eronderdoor kan stappen en hij verdwijnt achter een acacia. Ik wrijf een paar van de roze peperkorrels van het vorige seizoen tussen mijn handen. `Ruik de wilde peper eens, mama.’
    Als Hendrik weer onder de draad door is gestapt, `sjonge, wat is het koud’, staat het eten uitgestald op het plastic tafelkleed: warme maïspap in een goed afsluitende doos, twee repen springbokbiltong* (springbokken geschoten in de wilde paardenhoek), een stuk droge worst van zo’n dertig centimeter, zes hardgekookte eieren, vier gestoofde pruimedanten voor een soepele darmwerking voor oma Lalie, een thermoskan met koffie en een flesje volle melk, een potje eucalyptushoning, boterhammen met door Iris gemaakte abrikozenjam, zes sinaasappelen uit het Laeveld, vier rode appels en een blik karnemelkbeschuit.
    Op het moment dat Iris de thermos opendraait en optilt om in te schenken, komt de schreeuw aangerommeld recht vanaf de Renosterberg stormt over het stuk veld en ramt zijn geluid tegen onze trommelvliezen `Heregod wat is dit’ stotter ik tegen mezelf onmogelijk dat zoiets uit een mens zijn mond komt het is een collectieve kreet vooral omdat de winterochtend zo stil geluidloos om ons heen ligt jaagt die verdomde klank ons van angst de hel in en als de schreeuw dwars door merg en been is gegaan en aan de andere kant er weer uit is gekomen wordt er geen enkel woord gezegd. De stilte is volkomen.
    De volgende avond als het vuur in de zitkamer is uitgebrand en de grauwe as achterblijft blader ik in mijn slaapkamer koortsachtig in mijn notitieboek, op zoek naar een of andere aantekening. Ik weet het, ik heb het geweten! Ik voel me als een kind dat een verhaal komt vertellen. Het gaat om het kamp op de Renosterberg. Het is waar, waar! Ik heb opa Dzozo er in de melkstal over horen praten, hoewel ik niet veel van het Xhosa begrijp. `Tot onze schande,’ zegt Iris altijd, `we zijn samen opgegroeid en zij hebben onze taal geleerd.’ En dan voegt ze er nog aan toe: `Ze konden ook eigenlijk niet anders.’
    Op een avond om vijf uur, melktijd, want de zon gaat vroeg onder en het is koud in die tijd van het jaar, dreven de zonen van opa Dzozo, Laang en Naaij, de koeien naar de stallen. Opa Dzozo zat onder zijn koe te praten met Febrewarie die onder de jerseykoe naast hem zat. Ik stond te aarzelen in de opening van de staldeur. Een schraal zonnetje wierp zijn schaduw over de mestvoor. Ze wisten dat ik daar stond. Opa Dzozo zat te praten. Ik hoorde tussen zijn woorden door `Renosterberg’  en `detentjin’. Het woord dat hij gebruikte is `detentjin’. Dat heb ik goed gehoord. Hier staat mijn aantekening.
    En er was ook nog het krantenberichtje dat ik heb uitgeknipt over kampen voor arrestanten. Want waar moet de regering anders al de politieke gevangenen onderbrengen? Er wordt een tentenkamp in de omgeving van St. Albans genoemd, en een `detention camp’ bij de Renosterberg waar ongeveer driehonderd jongeren worden vastgehouden, schatten ze. Zo worden de geruchten aan elkaar gelast, men waagt een schatting en er verschijnt een berichtje, een zandkorreltje.
    Als alles voorbij is, daar onder de peperboom, schenkt Iris sterke zwarte koffie en geeft een kopje aan Hendrik. Ze roept de twee in de auto en zegt: `Hier ma, je pruimedanten.’ En: `Petrus, suiker voor jou?’ en dat soort dingen. Door de warme zoete koffie met de melk van de jerseykoe draait mijn lege maag raar en tegelijk aangenaam om.
    `Sjonge jonge, wat heb ik het toch koud,’zegt oma Lalie en drukt de zachtgekookte pruimedant tussen haar tandvlees tot moes.
    `Ik heb bij de boerenvereniging gehoord dat er een quarantainekamp voor zieke paarden zou zijn op de oude Renosterberg. Het zijn vast maar een of twee zieke dieren geweest die zo te keer gingen. Maar niemand van ons, zelfs Klein Hennie niet, neemt de moeite in Hendriks richting te kijken. Niemand wil het eigen ongeloof over zijn opmerking in zijn ogen lezen. Iedereen blijft stilletjes en als versuft in zichzelf gekeerd zitten.
    Haar schokreactie op de schreeuw, het feit dat zij haar eigen kind de boterham niet wilde aanreiken, dat zijn dingen die Iris eigenlijk meer van streek maken dan de schreeuw zelf. En na die dag blijft ze de ongerustheid met zich meeslepen als een lam been. Er worden voortdurend gebeurtenissen en geruchten aan vast gebreid. Maar ze staat zichzelf nooit toe al te lang naar het sleepspoor achter zich te kijken.
    Hier onder de peperboom kan ze het kauwen en slurp-slurpen zo zonder het gewone gepraat niet verdragen. `Ach,’  trekt ze opeens van leer,  `ik vind dat het net klonk als oude Bianca, vooral wanneer ze “Als de zon zakt in het westen” zingt, en ze dat westen met van die draaiende ogen en piepnoten eruit braakt.
    Later, als we klaar zijn met eten, komt er een man, te voet op weg, naar ons toe onder de peperboom. `Môge, môge,’ groet hij. Vooral die keer valt me op, en ik denk ons allemaal, dat de man, waarschijnlijk afkomstig uit Midros, níet zegt: baas en misses. Hij heeft het verkeerde moment gekozen.
    Hendrik is meteen op zijn qui-vive. Hij gaat dichter bij de man staan en duwt Iris met zijn rechterarm achteruit. Die ochtend had ze zich geen enkele keer van de Renosterberg afgewend. Het aangezicht van de berg zo direct op haar rug. Dat doet er ijskoude rillingen overheen lopen.
    `Wat wil je?’Hendriks stem trilt licht.
    `Zeker iets te eten,’begint Iris. De man houdt zijn hoofd rechtop, merkwaardig, en blijft Hendrik aankijken.
`Wacht even, Iris,’ schreeuwt Hendrik bijna. `Wat kan ik voor je doen? Is er misschien iets dat ik voor je kan doen?’
Dan keert de man ons de rug toe en loopt weg. Hij begint een deuntje te fluiten, maar ik herken het niet.
`We hebben zoveel boterhammen over, geef hem er toch een paar,’ probeert Iris nog.
    `Jij blijft hier, Petrus,’ beveelt Hendrik als hij op een of andere daad vooruitloopt. `Verdomme, je kunt ze niet vertrouwen. Ze bedonderen alles en iedereen. Ze zullen ons nog allemaal uitroeien.. Nee, je blijft hier, Petrus. Doe dat eten weg, Iris. Ik laat ze nog liever verrekken voor ik ze voer.’ Verrekken voor ik ze voer. Verrekken voor ik ze voer. Verrekken voor. Verrekvoorvoer, verrekvoorvoer, verrekvoorvoer: tot bij de boerderij van oom Jannie blijft Hendrik zwijgend achter het stuur zitten met zijn dooie pijp in zijn mond.
***

*renoster: neushoorn
*biltong: repen gedroogd vlees

Ma’s Thunderboy – in Forces’ Favourites, Johannesburg: Taurus, 1987.
(translator: the author)

I can only thank the people of Brakpan from the bottom of my heart. They haven't pushed me out like a piece of rubbish. This past Sunday, Boetiefanie was sentenced on Tuesday, I confessed at Rhema Church. Last year you know, we swopped churches. We used to be Dutch Reformed people. In front of hundreds - you should come and see the size of this church - I opened up my whole heart. Kept nothing back, told them e-ve-ry single thing my Boetiefanie did.

From then on brothers and sisters have been pouring into my house. I can tell you, day and night there'll be someone at my front door. Over there, that lovely milk tart there under the tea cloth, actually, that's a leftover from trousseau. Sister Bertie Wagenaar brought it early this morning. Miles out of her way, because she's actually from Alberton.

This is their way to stop the aching, here in my heart. Because the LordJesus hears me, I have cried myself dry about this thing. Excuse my language, but the bloody thunder got right into my Boetiefanie. Inside his head. The work of the devil. Make no mistake. Listen, Boetiefanie, he never, never showed any hatred for the blacks. I know my child. Take Margrit the black girl who works for us. She's been here in our yard in Dalview since Boetiefanie was tiny. His father yes, oh, he couldn't stand them. He used to tell Margrit, that's when he still lived here, he used to say: I'll kick you all the way to the back gate. That's because she used to be late with his early morning coffee in bed on Sundays. Because you know Saturdays was her day off. But if Kobus kept a black girl she had to do her work one hundred percent. That's the way he was. One morning he gave Margrit a back hand through the face.

That was the time I spoke up: for heaven's sake, we are not heathens. I wonder if he knows about Boetiefanie, he never reads the paper.

I think it's about time to wet our whistles - Kristientjie!

During the trial I kept her out. You know what school children are like. They'll tease her non-stop. But her teacher, Miss Britz, she's also here from Brakpan. Actually, before we changed to Rhema Church we were from the same Dutch Reformed congregation. Lovely person. She came to talk to me. Said such nice things. Said Kristientjie must come back to school. She'll look after her, like a piece of gold, and then she took my hands in hers.

No really, this thing, it eats me, eats me. All the time. Since I confessed the aching sometimes stops. But you know what it's like. Especially at night. Now with Kobus gone as well. Sometimes Kristientjie wakes me up. She's such a fine child, like an egg shell. Boetiefanie was, ag, I don't know, he was never one for violence. Shooting, yes. He was a top shot. Number one in the army. During his weekened passes I had to specially cut him pieces of soft flannel to clean his R1 rifle with. He was from the Infantry there from Kroonstad. Once Kristientjie and I visited him with some buttermilk rusks. That was just before Thunder Chariot . You know of course, the big operation the army had, there in North Western Cape. Always showed it on TV. More than eleven thousand soldiers. Can you imagine making food for all those boys. And then they still have to sleep as well. I was so proud that he could go and fight there. By the middle of September the whole thing was finished. Then they gave Boetiefanie a weekend pass and he hitch-hiked home with Marxie. That's the son of Dirk and Hettie, live close by, I can call Hettie for tea from my stoep.

Kristientjie, put it down on the little table over here. Milk?

One could say that they were born together, Marxie and Boetiefanie. Here in the street they had competitions on those skateboards. Skin off their toes. I was so glad Boetiefanie could come home again... nice hey, I always use half Rooibos tea, half Ceylon ... that the LordJesus had looked after him for us. Kiristientjie still sang to him that afternoon.

Kristientjien, why don't you sing that: 'ag man, it's so nice to beee in the armieee'. Look at her now, shy. 'From Tempe to Grootfontein ...' Listen to me, so false. Maybe she'll sing something for us later.

Sometimes I wish Kobus was still here. He's boilermaker-welder now, in Richard's Bay. That's when I heard from him last. But I never reply to his little postcards from Durban. I know what he gets up to there. My sister told me she was in their car there next to King's Beach waiting for the children to finish swimming and who should walk past? Kobus. With his arm tightly 'round the waist of one of those escourt girls. That's how he cheats me behind the back. Bettie, my sister, she's with Rhema Church too now. That's what keeps us going.

Krappie, come boy. Come to Ma. Come and sit on Ma's lap. He was never obstreperous, Boetiefanie. Never. Never touched a bottle until he went to the army. It's all those types there. They led him onto bad roads. And that Marxie, I don't trust him one bit. But I pray for him as well.

Well, that Sunday evening Kristientjie and I were already dressed for church. So I went to say goodbye to Boetiefanie. He said he'll drive his little Datsun back to the camp. That's easiest. And when I came into his room, I smelled the liquor. His whole room. But not a bottle in sight. They hide the bottles under the matresses. That Marxie was lying around as well. But I didn't say a word. Boetiefanie came home for such a short while. I didn't want to upset him. I just stood there quietly and prayed. Boetiefanie, he saw my sorrow. You see, it's not as if his feelings are in the deep freeze. So he said: don't worry, Ma, why don't you and Sis go to church now. If only he could open the door of his heart for the LordJesus. I shall never stop praying.

He said Marxie will be going along and he'll also give two other army boys a lift to Hoedspruit Army Camp. Do you know where Hoedspruit is, Ma? he asked me. I didn't have a clue. If only the LordJesus could have given me a sign that night. I could have looked for a map somewhere. Maybe Miss Britz knows where Hoedspruit is. Kristientjie's got her telephone number.

So when we came back from Rhema Church Boetiefanie's little Datsun was gone already. But later on in court he confessed that he and the other three left Brakpan only at eleven o'clock that night. I walked to his bedroom. It was a pigsty. I did not bring him up that way. His father yes, always very messy. Don't throw your pants around like that, I used to tell Kobus. Maybe it's better that he's gone. But some weekends he pops back for a visit. Just as I return from the pharmacy on Friday nights, as I walk up the street from the bus stop, I spot his blue van. I usually stick him into the spareroom. I don't hold it against Kobus. He's got his own life.

I didn't want Kristientjie to see Boetiefanie's room like that. But these days you can't hide a thing from children. And as young as you see her there, she belongs to the LordJesus. She found I don't know how many of those little flat brandy bottles under his bed. Oh, this is a terrible thing.

My Pa used to say: never let the hardships knock you down. Eighty years old, and his mind was still bright. He was one to tell you about hardships, until your eyes were full of tears. But the shoulders of the LordJesus are broad enough for our cross. Praise his name. Only sometimes I wish it could have been otherwise. But it can happen to all of us, Sister Bertie said. Only this morning she still read to me from the Vaderland about those boys from Nelspruit High School staying in the boarding house there. And how one night they clubbed two old black men until they dropped down and died on their school's rugby field. Believe me, that is the work of the devil.

When  Siter Bertie brought the milk tart she said many kind things and she also went on her knees for me. She promised to go with me to Colonel Verster, he's from the Department of Prisons, to ask permission so that someone could exorcise Boetiefanie's devil. So we plan to go next week.

Then I don't know at what unholy hour of that night the four of them left from here. No-one on the streets anymore. And not one of them knows the road to Hoedspruit Army Camp. So they stop next to this black man. Afterwards he witnessed in court as well. Where's the road to Hoedspruit? they asked him. I don't know that place, he said. Next thing that Marxie jumps out and hits the black man with the fist. Then he throws the black man's bicycle onto the road. That's how he told the story in court. The whole case lasted for three days. Oh, it was terrible. That Marxie, he's a real bully type you know, he kicks the bicycle right in front of the tyre and he shouts at Boetiefanie: go for it. And then? Then they still didn't know the way. Marxie said they drank all the time. Is that what the army does to our sons?

Does she want to get off, boy? Kristientjie, please open the door for Krappie, my girl.

Now the four of them are driving, driving, looking out for someone else to explain the road to them. It's dark outside. Not a soul in sight. Drunk all of them, even if I have to say so about my own Boetiefanie. That morning I still asked him to join us to Rhema Church. We go to both services, you know. Ma, there's never any time for me to sleep in, he replied. But when Kristientjie and I came back from the morning service, he was gone. And I specially let Margrit cook a roast for us that day. But after some time Boetiefanie did come back for the Sunday lunch. He's not an animal, you know. I always tell him: you've got such nice hands, why don't you play the piano. No, he wants to be an electrician. That will have to wait now. Once he made me a toaster. All by himself. You won't find anything better anywhere. You could say it was his own patent.

And then they saw this young black girl below a street lamp. I mean, why do the blacks walk around that time of the night? That's looking for problems. But I don't want to upset myself. That's the way the LordJesus planned it all. Here is her name, in this paper: Miss Ntlakwe Agnes Moepya. Seventeen years old. The judge said the whole thing was a gruesome act. That it had to be my own son - I'll never understand that. Boetiefanie always treated Margrit with such respect. That's why she stayed with us for such a long time.

Then they pulled up right next to this black gril to ask for directions. Her ma sat in the court room as well. Old woman already. The first day, then the second day ... I did not even want to look in her direction. Margrit knows the whole story too. I cried with her, here in the kitchen. The little boss, Margrit said, he's not bad child. Good girl, that one. Still the old type. She's also a Christian, belong to that ZCC of theirs. Don't ask me why she just left us one day. Any case, there was this black girl's ma, sitting there in court. I didn't know what to do, you see. So I prayed and prayed and the night before the last day when Judge Myburgh was going to pass the sentence, I phoned. I spoke to our pastor. He tells me: go, go and talk to the girl's ma.

And on the last day, right in front of the court, I walked up to the old woman. She wears a black dress, black doek, you know how they like to dress. She immediately knew who I was. There the two of us stood on the steps of the court building. I didn't know whether the sun was shining or whether it was dark. The LordJesus helps me. She's got one of those black stoles on. I could tell that it was hand crocheted. I don't know if it was her or I who first pulled the other one closer. But there the girl's ma stood and the next thing I put my arms around her shoulders and her arms were already 'round mine. We cried. Tears on my white face and tears running down her black cheeks. That was how Rhema Church and our pastor and the LordJesus helped me.

No, the black girl also did not know the way to Hoedspruit Army Camp. She must have been so scared. And it's Marxie who's first to jump out. To hit her in the face. It was Marxie who confessed in court: he said he did it because he liked it. The very same Marxie I once taught the four x table. Here in this house. I remember it like yesterday. But I don't want to judge. Judge Myburgh already said that he was guilty. Then Boetiefanie jumped out of the car as well and he picks up a stone and throws it at the girl. The other two army boys sit in the car. Still drinking. Then the girl falls down. Half of her body on the road, half on the pavement. Then Boetiefanie said he and Marxie got back into the car and let it run over her body. The front wheel of the Datsun went over her shoulder. The post-mortem showed it was brain damage. Just as well she didn't live. The LordJesus helps me. They were so drunk. Because then Boetiefanie turned his car around and came back for her. And he runs over her again.

Tell everything, the pastor said. Spit it out. It's poison, it has to come out.

Judge Myburgh said he did not want to break Boetiefanie. He did not want to let him sit in prison until his old age. So he gave him ten years. Fanie ... my little boy. I got so sick during those last two months with you. And then you never cried at night. Kobus said why don't we gave him his name. No, he had to get my Pa's name. Stefanus. Boetiefanie ... ten years. Then he's got enough time to rehabilitate himself, Judge Myburgh said. That's why I baked the Judge some cookies. Hertzog cookies, you know them, don't you? I dropped them off at the court yesterday.

Wait, let me pour you more tea. It's gone cold. I can go and show you where it happened ... oh, just leave it. It's all finished. All over. I'm so tired.

*

Originally published as Die donner in Boetiefanie se kop - Venter, E. Witblitz. Johannesburg: Taurus 1986